Venterommet

Sykkelhjelmen sat framleis godt plassert på hovudet då eg svinga inn framfor legekontoret. Timen til den faste halvårskontrollen var ikkje før klokka 13.00, og eg hadde allereie sykla ein unødvendig æresrunde heim att og tilbake berre for å slå i hel tid. Likevel viste urskiva på armen berre fattigslege 12.45 då eg låste sykkelen.

På glassdøra lyste det kvite arket med dei velkjente, strenge bokstavane: «Vennligst ikkje gå inn dersom du har symptom på luftvegsinfeksjon.» Eg vart ståande og kjenne etter. Det hadde byrja som eit lumskt, tørt rasp i brystet i totida i natt, eit slikt nattestid-angrep som ein gjerne vel å gløyme når sola kjem opp. Eg kika på arket ein gong til, rista diskret på hovudet for å jage vekk minnet om nattas hostekuler, og skreid inn døra med heva hovud men ein bratt synkande sjølvtillit.

Inne på venterommet var stolradene tomme. Berre fjerne lyder av klirrande kaffikoppar og lått frå pauserommet avslørte at dei kvitkledde framleis forsvarte lunsjfreden sin. Eg lista meg inn på ein stol, svelgde tungt og konsentrerte meg intenst om å halde brystet i sjakk. Kvar einaste vesle kiling i halsen kjendest som ei tikkande bombe på eit slikt sprit-reint rom.

Stillheita sprakk då eit eldre ektepar stampa inn. Dei snudde seg synkront rundt, speida over dei tomme stolane og fanga meg i blikket. «Kvifor er det ingen her?» kom det bryskt frå mannen. «Eg er jo her,» svara eg og nikka forsiktig. Dei vart ståande og mønstre meg, som om eg sat der på dispensasjon. Mannen kika demonstrativt på klokka, så mot døra til legane. Eit par minutt på overtid var tydelegvis nok til ein felles dom over helsevesenets somling. Dei konkluderte mutt med at lunsjen i det minste måtte ha vore uvanleg god, før dei seig ned på kvar sin stol.

Vi var tre sjeler og ti ledige sete. Det burde vera rom for dei fleste behov, men då neste kvinne kom inn døra, styrde ho målretta forbi heile det opne landskapet. Ho stoppa ikkje før kåpa hennar subba borti kneet mitt, og fann sin plass nøyaktig på nabostolen. Avstanden krympa til eit minimum. «Eg vil sitja her,» slo ho fast og retta på veska si. Eg pressa fram eit stivt smil, medan tankane flaug tilbake til nattas brysame raling i brystet. Ho skulle berre ha visst kva slags biologisk tidsinnstilt bombe ho akkurat hadde slege leir ved sida av. «Hyggelig det,» svara eg, og kjempa for å halde røysta rein. «Å, eg likar ærlege folk!» kvitra ho kontant attende.

Før eg rakk å skjøna logikken i dette, skifta ho spor utan forvarsel. «Nå er det 21 dagar att til fotball-VM.» «Ja, gler du deg til det?» spurde eg og prøvde å finne den rette, nysgjerrige tonen. «Nei, eg ser ikkje på fotball,» svara ho utan å blunke. «Eg høyrer på lydbok.» Eg mista heilt tråden i den logiske overgangen, og vart sitjande og mulla på ein låg, stadfestande lyd medan eg stirde tomt ut i lufta.

Ein ung mann kom inn og braut den intense kvardagsfilosofien. Han bar høgrehanda i eit litt skittent, heimelaga arrangement av gasbind og netting, tydeleg fiksa ved kjøkkenbenken heime. Mitt tette naboskap reagerte momentant. Ho kasta eit storøgd blikk på den provisoriske bandasjen, kjende ein fare i rommet, og tok eit kontant tak i stolsetet sitt. Med eit hardt rykk riksa ho heile stolen – og seg sjølv – endå nokre centimeter nærare meg.

Vi sat så tett at eg mest kunne kjenne pulsen hennar, då døra inn til korridoren endeleg gjekk opp. Ein lege stakk hovudet ut og leste opp namnet hennar frå arket sitt.

Lufta vende tilbake i rommet då ho reiste seg og forsvann inn døra. Eg fann min eigen personlege sfære att, svelgde unna den siste kilinga i halsen, og innsåg at halvårskontrollar har ein verdi lenge før ein i det heile kjem inn til legen.

Med Brooklyn i handa og Chesterfield i ryggen

Eg trykkjer éin gong, to gonger, heilt til verda fell mjukare rundt øyra mine. Høyreapparatet klikkar på plass i den innstillinga eg ganske enkelt har døypt «Pub». Det blir ikkje heilt stille, berre rimelegare å ha med å gjere. Berre nok til at ekkoet og etterklangen legg seg litt.  

På andre sida av bordet sit sonen min. Han snakkar med heile seg, smilande og medrivande, og brukar hendene vel så mykje som munnen. Eg ser smilet før eg fangar orda. Ser at han er nøgd med at vi fekk dette til. Eg nikkar tilbake, nett som om eg fekk med meg kvar einaste staving.

Ein treng trass alt ikkje høyre alt for å kjenne seg med. Ein treng strengt tatt ikkje sjå alt heller.

Det er ikkje konseptet pub i seg sjølv som er nytt for meg. Eg har sanneleg frekventert min del av dei opp gjennom åra, truleg fleire enn kva fastlegen ville tilrådd. Eg hugsar den gamle puben her på Husnes. Den gongen sigarettrøyken låg som eit ullteppe under taket, og latteren sat laust i dei slitne veggane. Då køen strakte seg langt ut i Opsangervegen, og folk song skeivt, men meinte det uendeleg godt. Det var fest og eit rabalder utan like. Høglydt, kaotisk men kanskje ikkje ein stad for folk som hadde tenkt å bli vaksne.

Men dette er noko anna. Dette er Støyperiet. Eg søkk ned i ein Chesterfield-stol og kjenner at eg ikkje har tenkt å reise meg på ei god stund. 

Ny pub, nye lydar, nye folk. Dette er ein folkepub, reist på ei dugnadsånd som openbert nektar å døy ut her i bygda. Det er mange år sidan Husnes kjendest slik for meg. Kanskje fordi verda mi naturleg nok har vorte litt trongare med tida. Kanskje fordi kroppen ikkje lenger lystrar kvar einaste ordre frå hovudet, og ein blir gradvis meir varsam med åra.

Likevel er det han som limer kvelden saman. Sonen min held praten i gang, syt for at alt flyt lett og gjer heile kvelden uanstrengt og triveleg. Det handlar ikkje om at han skal ta faren sin med ut på byen, men heller om at vi i lag tek tilbake ein fast plass ved bordet.

Og akkurat det var vi nok modne for begge to.

Eg reiser meg, seint men sikkert. Tyngdekrafta gjer seg framleis gjeldande. Golvet her inne lever tilsynelatande sitt eige liv. Det bølgjer svakt under skosolane mine, eller kanskje det berre er eg som har dårlege sjøbein. Etter éin Brooklyn IPA blir uansett verda litt rundare i kantane. Etter to går eg beint fram småelegant. Eg humrar litt for meg sjølv på veg til toalettet, for det er ikkje lenger berre eit ærend. Det er ein ekspedisjon. Frå bordet til tappen, inn på toalettet, og kanskje ein ørliten omveg tilbake, og eg er ganske sikker på at eg har tilbakelagt same distanse som dei som skryt av trimtur langs vatnet.

Kroppen har ikkje godt av å vite skilnaden uansett.

Bartendaren har skjønt teikninga no. Glaset står klart før eg i det heile rekk å kremte. Fingrane mine manglar finmotorikken dei ein gong hadde, og når ubalansen min får ølet til å skvalpe litt over kanten, spelar det absolutt inga rolle. Det framstår berre som eit litt uvørent, sjarmerande forsøk på å skåle.

Eg lèt meg søkke ned att i Chesterfield-stolen, med Brooklyn-ølen i neven og varmen frå lokalet slåande mot meg. Rundt meg sit folk i mange aldrar, karar og kvinner med forsiktige steg og lange, levde liv bak seg. Andleta vender seg mot lyset, mot kvarandre og mot det pulserande livet her inne. Vi stabba oss kanskje inn, og vi kjem heilt sikkert til å stabbe oss ut att. Men det er fullstendig uvesentleg.

Det einaste som betyr noko, er tida mellom inngangsdøra og den siste slurken.

Og der, midt i hjartet av Husnes, djupt nede i ein raus Chesterfield-stol med sonen min smilande over bordet, slår det meg: Livet er slett ikkje det verste ein har. Særleg ikkje om våren, i godt selskap. På pub

 

Bussen. Ein kulturarena

Dei seier du lærer mest om verda ved å reise. Eg er heilt einig, men då meiner eg ikkje dei store katedralane, solnedgangane over havet eller restaurantane der kelnaren legg servietten i fanget ditt. Eg meiner å sitje på bussen.

Få stader på jorda er dei kulturelle skilnadene så nakne og ufiltrerte.

Ta til dømes det enkle spørsmålet: Kor sit du?

Ein forskar frå Yale brukte tre år og tusenvis av kilometer på å studere akkurat dette. Den største uskrivne regelen på bussen er å ikkje setje seg ved sidan av nokon om det finst ledige sete andre stader. Bryt du denne regelen, er du med ein gong den rare.

Men kva er "rare" eigentleg? Det kjem heilt an på kor du kjem frå.

På ein buss frå Husnes til  Bergen set folk seg lengst mogleg unna kvarandre, helst med to tomme seterader mellom, og unngår augekontakt som om det var ein smittsam sjukdom. Ein mann i 40-åra set seg ned, opnar telefonen, og stirrar ned i skjermen. Ei eldre dame med handlepose set seg heilt fremst og ser rett fram. Ingen snakkar. Nokon les. Ein hostar forsiktig og ser nesten ut som han vil orsake seg til heile bussen.

På ein busstur i Malaga set ein framand seg rett ved sida av deg, smiler breitt og spør kvar du er på veg. Innan tre minutt veit du kva ho hadde til middag i går og at dottera hennar giftar seg til sommaren. Ho viser deg bilete på telefonen. Du ler. Ho ler. Ingen av dei to variantane er gal, men møtet mellom dei kan bli litt klossete.

Det er sjeldan servering ombord. Iallfall ikkje hos Skyss. Folk har med seg næringa sjølv, og ho kjem i ulike utgåver.

Eg har sete ved sida av nokon som et reker med majones. Dei knekk skala roleg og systematisk, ein etter ein, og legg restane i ei lita pose. Eg har kjent lukta av  Roquefort og kvitløk spreie seg som ein stille katastrofe bakover i bussen, sete etter sete, til folk byrja å sjå seg diskret rundt. Eg har sett ein mann ete eit fullstendig, varmt tre-retters måltid med bestikk og det heile, roleg, oppreist, med blikket framover. Utan eitt glimt av skam. Men det var i Kina på vegen mellom Xian og Beijing. 

Ein del av meg beundra han.

For i mange kulturar er det å ete kor som helst og når som helst like naturleg som å puste. Mat er ikkje noko å gøyme vekk, det er noko å dele, noko å vise stolt fram. Den norske tradisjonen med å sitje og stirre ned i fanget og late som ein ikkje et nistepakken sin, er faktisk ganske merkeleg sett utanfrå. Sjølv har eg i all løyndom fått i meg ei skive med brunost og stundom eit hardkokt egg på akkurat den måten. Det var då eg humpa mellom Hatvik og Osøyro.

Det finst eit uoffisielt støykart over verda, og det kjem tydeleg fram på bussen.

I Skandinavia er det å vere stille ein dyd. Iallfall før i tida. Dei etnisk norske kviskriar ofte i telefonen, som om det å snakke med normal stemme er å forstyrre i ei gravferd. I allfall før i tida.

I andre delar av verda er bussen ein sosial arena. Musikk vert spela frå høgtalarar. Familiar ropar til kvarandre over fire seterader. Ein mann snur seg og held opp telefonen sin, han vil vise ein video til naboen sin, som han møtte for fem minutt sidan. Eg opplevde det på bussen i Nerja, på veg opp til Capistrano, og eg sat og flirte heile vegen.

Begge variantar har sine høgdepunkt. Den stille bussen kan vere fredeleg og deileg. Den høglydte kan, på ein god dag, kjennast som ein liten fest du ikkje visste du var invitert til.

Og så er det dei historiene som ikkje handlar om kultur i det heile, berre om menneske som er menneske.

Som dama på den raude ikoniske bussen i London, som brukte sitt eige hår som tanntråd. Stille, konsentrert, heilt i sin eigen verd. Eller den eldre herren som roleg tok fram ei eske med Viagra frå ein farmasipose, las bruksanvisninga grundig, side for side, og svelgde ein tablett med ein liten slurk vatn. Midt på bussen. Utan å sjå opp.

Ingen av desse er kulturelle misforståingar. Dei er berre livet, rart, uføreseieleg og aldri kjedelig.

Eg har floge business class frå Paris til Bangkok med varme handklede og champagne. Eg har teke taxi i København frå Nyhavn til Bartofs kafe  med varm kaffi og Gammel Dansk i handa. Men ingenting slår å sitje på bussen når det gjeld rein, ufiltrert menneskeleg mangfald.

På bussen møter du verda slik ho faktisk er, ikkje slik ho ser ut på Instagram. Du sit skulder ved skulder med nokon du aldri ville møtt elles. Du ser vanar, høyrer språk, kjenner lukter og ser reaksjonar som minner deg om at det finst tusenvis av måtar å vere menneske på.

Nokre av dei er litt annleis enn din eigen. Nokre er heilt uforståelege. Og nokre er så rare at du sit og flirer heilt til du er framme.

Tankar om sirkus ved min altan

Det var torsdag siste dagen i april då sirkuset slo opp teltet på grusplassen nedanfor altanen min. Eg sat med ein kaffikopp og såg dei rigga opp, planke for planke, line for line, og tenkte på kor mange hender som må til for å bygga ein draum.

Eg reiste vekk nokre dagar. Då eg kom heim att, stod framleis teltet der. Eg skylde den brukte koppen og trekte meg ein ny. Sette meg på altanen og tenkte vidare.

Eg vasa meg inn i å tenkja på alle dei andre draumane som desse omstreifarane der på grusplassen nedanfor altanen min kanskje gjekk og bar på.

Mannen bak teltet 

Inne i teltet flyg kvinner. Dei flyg som om tyngdekrafta er noko som gjeld andre folk, som gjeld dei som sit og ser opp med opne munnar og popkorn i fanget. Musikken dundrar. Direktøren ler med heile kroppen sin, ein latter han har øvd på, slipt på heilt til han sit.

Bak teltet er det ein mann.

Han heiter noko som folk her ikkje greier å uttala, så dei kallar han noko anna, noko kortare. Han har lært seg å snu seg når dei seier det. Det er nok.

Han kom hit for to år sidan, eller tre — det er vanskeleg å hugsa når dagane liknar så mykje på kvarandre. Kvar by er ein ny plass som likevel er den same plassen. Eit jorde. Eit telt. Ein direktør med store armar. Dyr som luktar dyr. Og han, med kosten sin, med bøtta si, med ryggen som har begynt å seia ifrå om morgonen. Han hadde tenkt seg noko anna. Det er ikkje slik han seier det til seg sjølv, for det gjer vondt å setja ord på — men det ligg der, stille og tungt, som noko han bar med seg over grensa og ikkje fekk levert frå seg sidan.

Han har ein mobiltelefon med ein sprekk i skjermen. Kvar kveld når førestillinga er godt igang, finn han seg ein plass bak teltet der det er litt mindre vind, og ringjer heim. Det tek nokre sekund før stemma kjem. Han spør korleis det går med dei. Seier at det går fint her. Seier ikkje at han stod på ein grusplass i dag og såg ein fugl han ikkje kjende att, og at det slo han, akkurat der, kor langt heimanfrå han er. Han seier at han sender pengar snart. Det er alltid sant.

Inne i teltet er det applaus. Nokon har floge, og nokon har fanga. Dei vil sjå at nokon kan sleppa taket og bli tatt imot — at fallet ikkje kjem. Han veit ein del om fall. Han veit også at hender ikkje alltid grip.

Han ringjer likevel, kvar kveld, bak teltet, der ingen ser han.

---

Klovnen 

Han kjem ut bakvegen med sminka ennå på.

Direktøren la handa på skuldra hans etterpå, sa det han alltid seier når det har gått bra. Og det gjekk bra. Publikum lo på dei rette stadane. Men han veit — på same måten som ein musikar veit når fingrane fann alle tonane, men noko anna var borte. Han jobba for hardt for det i kveld. Latteren kom fordi han pressa på, ikkje fordi noko opna seg.

Han set seg på ein kasse med hatten i fanget og ser på sminka på fingrane sine. Den kvite, den raude. Klovn er eit yrke der du ikkje får lov til å vera trist. Det er heile poenget. Du tek tristheita og vrengjer ho og gjer ho til noko folk kan le av utan å vita at dei ler av noko verkeleg. Når det verkar, er det det vakraste han veit. I kveld verka det ikkje. Ikkje for han.

Han sit der til det er tid for finalen. Då går han inn og bukkar saman med alle dei andre, med den store måla munnen sin, og tenkjer at neste gong skal han få det til.

Det er det som held han gåande. Ikkje klappinga. Berre det eine løftet han gir seg sjølv, kvar kveld:

Neste gong.

---

Trapeskvinna 

Ho har si eiga campingvogn.

Det veit alle. Det er eit teikn — på status, på posisjon, på at ho er noko dei andre ikkje er. Og det er sant, ho er det. Når ho er i lufta, er det som om resten av verda held pusten, som om tre hundre menneske samlar seg om eitt einaste punkt, og det punktet er ho.

Etterpå går ho inn i vogna si og låser døra.

Ikkje av arroganse. Folk trur det, ho veit dei trur det — at ho held seg for god, at stjerna ikkje vil bry seg med resten. Men det er ikkje det. Det er berre at ingen kjem bort til henne på same måten som dei kjem bort til kvarandre. Dei seier hei, dei smiler, dei er høflege som mot nokon dei beundrar og ikkje heilt trur er verkeleg. Ingen spør om ho vil vera med å eta. Dei reknar med at ho har noko betre å gjera.

Ho har ingenting betre å gjera.

Ho sit i vogna med te som blir kald, og høyrer latteren frå dei andre utanfor, og tenkjer at det er ein merkeleg pris å betala for å vera den dei alle ser på. At di meir synleg du er, di meir åleine kan du bli. At lyset som treffer deg i manesjen kastar skugge over alt det andre.

Ho flyg best av alle. Det veit ho. Det er ikkje skryt, det er berre sant, det er det ho har ofra alt anna for.

Av og til lurer ho på om det var eit godt bytte.

---

Rivinga 

Siste framsyning er over. Det er laurdagskveld.

Riggarane er alt i gang før publikum er ute av parkeringsplassen. Slik er det alltid. Det er ingen tid til å kjenna på noko — berre arbeid, og hendene som veit kva dei skal gjera utan at hovudet treng å spørja.

Veggane i teltet forsvinn først. Det er alltid litt brutalt, det augeblikket — når sidene fell og himmelen kjem inn og det som var ei lukka verd plutseleg berre er eit jorde att. Så innreiinga. Setene, trappene, manesjen. Til slutt linene, dei som bar alt, dei som ingenting hadde hengt utan.

Mannen med sprekken i mobiltelefonen har blanda seg med alle dei andre. No er det ikkje hierarki, ikkje rangorden — no er det berre hender som må til, og alle må delta, og det må gå fort. Han ber det han kan bera. Alle ber det dei kan bera. Det er kanskje den einaste tida dei verkeleg er like.

Dei skal nå ferja over Hardangerfjorden.

Eg ser det heile frå min altan.

Teltet som forsvinn bit for bit, lastebilane som fyller seg, menneska som rører seg idet mørket faller på. Det er noko stille og fint over det — ei heil verd som pakkar seg saman, krympar seg ned til det som fekk plass på eit jorde i to dagar, og snart er borte som om det aldri var her.

Så, i eit lite glimt trur eg at eg ser henne.

Gul vest. Hjelm. Ho ber noko tungt og går med raske steg mot ein av lastebilane. Det kan vera ho. Det er noko med måten ho beveger seg på, noko eg kjenner att frå der oppe i lufta, ei slags ro i kroppen sjølv når alt rundt er kaos.

Eg blir glad av det.

Så er ho borte att, inn i mylderet, og eg veit ikkje lenger. Kanskje var det ho. Kanskje var det berre ein av dei mange, ein av alle dei eg ikkje kjenner namna på. Kanskje hallusinerte eg fordi eg ville at ho skulle vera der — ute blant dei andre, med gul vest og hjelm og eit tak å bera i saman med resten.

Eg veit ikkje.

Frukost ved Karmsundet

Frukostbuffeen låg der og glinsa meir velorganisert enn eg er van med heimanfrå. Eit lite løfte om ein god start på dagen. Speilegga hadde diverre allereie gjeve tapt for naturlovene. Dei låg der, litt tørre og stive i kantane, som om dei hadde venta for lenge på at nokon skulle forbarme seg over dei. Baconet, derimot, hadde forstått oppgåva si til fulle. Saftig, sprøtt, og med ei nesten arrogant sjølvtillit. Eg fylte tallerkenen og skauv vekk minnet om spegelbiletet mitt frå morgondusjen. Tyngdekrafta og tidas tann har gjort sitt, bevares, men det treng ein ikkje finrekne på før ein har fått i seg kaffi. Eg visste utmerkt godt kva eg dreiv med.

​Eg fann meg eit bord med utsikt. Karmsundet låg der, tilsynelatande roleg på overflata, men med dei kraftige straumane drivande under, akkurat som det alltid har gjort. På andre sida klamrar Storasund seg fast. Eit par standhaftige hobbybønder held liv i det grøne, som om dei på trass nektar å gi slepp på det som var. Eg sat der og trekte pusten djupt, nesten i von om å kjenne eit blaff av møkk. Berre for å kjenne att noko handgripeleg og ekte frå ei svunnen tid. Men lukta kom ikkje. Heller ikkje den stramme, tunge lukta frå sildoljefabrikkane som ein gong la seg som eit tjukt teppe over sundet og fortalde oss at det var liv og arbeid i sikte. No luktar det mest... ingenting. Reint. Kanskje litt for diesel nokre køyretøy som ennå ikkje har konvertert.

​Eg bur på Radisson, berre tre steinkast frå dei nøyaktige koordinatane der eg sleit ut skorne mine gjennom sju år på barneskulen. Den gongen var det jord her. Skikkeleg mold som la seg under neglene, og traktorar som tok seg god tid og følgde sine eigne, naturlege rytmar. No er heile fundamentet bytta ut. Asfalt, stål, glas og parkeringsplassar så langt auge rekk. Utvikling, kallar dei det visst. Eg får la det ligge til frukosten er fortært.

​Eg har familie i desse traktene. Folk eg deler genmateriale med, men sjeldan kvardagar. Reint statistisk treffest vi stort sett berre når nokon døyr. Det er ein litt upraktisk og dårleg vane, eigentleg. Så denne gongen fann eg ut at eg skulle introdusere ein ny variabel: å berre vere her, heilt utan svart dress og dempa stemmer. Berre sitje her og sjå kva som skjer når ein ikkje følgjer det faste mønsteret.

​Frukostmetten sig etter kvart på, tung og behageleg. Eg tek med meg lekamen ut i kaffisalongen – eller «lobbyen», som dei no seier sjølv her ute, som om det var eit naturleg norsk ord. Eg finn meg ein stol og let menneska passere. Prøver å unngå å setje krokfot på dei.

​Tvers over gata ligg Rikets sal. Det er stille der i dag. 1. mai er ikkje ein dag dei markerer med flagg og hornmusikk. Dei har visst andre sigrar å feire for tida, av den litt meir juridiske sorten. Høgsterett og det heile. No er det vel tilbake til vanleg drift. Eg dreg på smilebandet og ser føre meg at Vårherre òg lyt ha fått seg ein ergonomisk kontorstol og fast arbeidstid der inne ein stad.

​Eg nikkar litt for meg sjølv, tek ein slurk av kaffien og let blikket gli sørover.

​Der ligg Karmsund bru. Framleis den finaste i verda. Ein elegant, kompromisslaus bue i stål som har trassa både vêr og vind. Eg har meint det sidan den 22. oktober 1955. Då stod eg der, tolv år gammal, side om side med kronprins Olav då han klipte snora, medan eg og resten av klassen ropte hurra så lungene nesten brast. Eg var ganske sikker på at sjølve verda byrja akkurat der, på det brudekket.

​Olav er borte no. Det er mange andre òg.

​«Men merket det stend, um mannen han stuper.»

​Og eg sit her, mett av både bacon og minne, og tenkjer at stål, naturlover og nokre gode ord i grunnen held i massevis for i dag.

Då verda sletta kvitosten

​Eg stirer rett ned på den kvite bordflata. Eg veit han ligg der. Eg har nett halde han i handa, kjent den kalde, voksaktige overflata mot fingrane. Men nå? Borte. Bordet er ei flate av absolutt ingenting. Eg mønstrar kvar kvadratcentimeter som om eg leita etter ein bortkomen atompartikkel. Det er då eg hentar fram mi faste livsløgn: «Menn kan ikkje leita, det er berre slik me er skapte.» Det er lettare å tru på det enn på at røyndomen driv og slettar objekt frå synsfeltet mitt. ​Men fingrane veit betre. Dei vandrar over bordet, søkande, heilt til dei støyter mot noko fast og kaldt midt i det store, tomme tåkefeltet. Der er han jo. Kvitosten. ​Det er ikkje berre på kjøkkenet det dukkar opp slike hol i tilværet. Den gode, gamle boka har òg blitt eit offer. Å bla i papirsider er i dag mest som å stirre inn i ei kvit skodde. For å finna att gleda ved litteraturen, må eg over på skjerm – der bakgrunnslyset skin sterkt og fontane er store nok. Lydbøker? Nei, dei frustrerande opplesarane gjer meg berre uvel med sine merkelege tonar og tempo. Eg vil ha orda sjølv, om eg så må blåsa dei opp til plakatformat. ​Rundt om i huset har eg lenge hatt små, digitale hjelparar som leitar for meg og som eg samtalar med. Eg ser på dei som eit slags stille beredskap. Glaukomen har nemleg sin eigen takt, ein stødig marsj som eg ikkje har kontroll over. Han spør ikkje om lov; han berre flyttar om på verda mi i sitt eige tempo. ​Så skjer det i stova. Ei umerkeleg rørsle med handa, og så lyden av porselen som smell mot parketten. Ein mørk foss av kaffi breier seg utover. Eg såg ikkje koppen før han låg der i bitar. ​Ned på alle fire. Kneet finn ein våt flekk, og eg byrjar å krypa. Eg dreg fingeren over golvet, kjenner etter fukta, og tørkar opp det vesle eg klarar å få auge på. Der sit eg, ein vaksen mann på kne, og prøver å berga det som er att av ettermiddagsfreden medan eg leitar etter svarte flekkar på eit mørkt teppe. ​Det er i desse stundene, med kaffi på buksa og ein kvitost som leikar gjømsel, at alvoret bit mest. Og då førarkortet vart liggjande att i skuffa for godt. Eg er ikkje lenger han som styrer maskina; eg er passasjer i min eigen kvardag, avhengig av at teknologien og hendene mine finn vegen som auga av og til nektar å sjå. ​Men når eg reiser meg opp att, noko stiv i knea og med kaffilukt i nasa, må eg smile. Verda er kanskje i ferd med å bli litt meir tåkete, men ho er i alle fall aldri kjedeleg. ​Ha ei god dag – og hald godt fast i både fontstørrelsen og kaffikoppen!

Å måle nissen på fotefara

Det er rart korleis dei djupaste sanningane ofte gøymer seg i det aller minste? Vi skrur tida tilbake til slutten av 1960-talet. For meg var dette ei formande tid i grunnforskinga sin verden, prega av ei rein sanningsøking etter strukturane inne i atomkjernane. Teoretikarane sat jo på kontora sine og klekte ut dei mest finurlege modellar for korleis universet fungerte, men papir er no eingong papir. Nokon laut jo faktisk brette opp ermane og teste ut om desse modellane stemte med røyndommen. Grunnforsking er eit puslespel der fleire hender må til. Vi var eit lite, men dedikert team: ein god medstudent og meg sjølv, med to professorar i ryggen – éin norsk og éin amerikansk. Saman utgjorde vi eit fellesskap av eksperimentalfysikarar. Eg bidrog på mitt vis, og det gav ei djup glede å få leggje ein handfast stein på lasset i denne kunnskapsbygginga. Men, før eg slår på lyset i mikroskopet, må eg spola ørlite tilbake. For korleis hamna eg eigentleg der i femte etasje på Fysikkbygget i Bergen, med stiv nakke og stirrande blikk? Heile historia starta tvers over Atlanteren, ved MIT i Boston. Der borte hadde dei maskinkrafta som skulle til for å leika med sjølve byggjeklossane til universet. Målet var grunnstoffet Tellurium. Ammunisjonen vår, D₂, henta vi frå noko som truleg er mest kjent frå krigshistoria, nemleg som ein del i tungtvatnmolekylet – D₂O. Eit slikt deuteron er ein kompakt liten kjerne som består av eitt proton og eitt nøytron. Desse skaut vi i ein rasande fart rett mot Tellurium-blinken. Når eit slikt deuteron smeller inn i ein kjerne avTellurium, skjer det ein heilt spesifikk kjernefysisk stripping-reaksjon, som det heiter på fagspråket. Det er ei elegant lita utveksling. Telluriumkjernen opptrer grådig, svelgjer nøytronet og innlemmar det i seg sjølv. Men protonet frå deuteronet får ikkje vere med på festen; det susar vidare og blir sendt ut av reaksjonen med ein spesifikk fart. Om ein klarer å fange dette utgåande protonet, sit ein brått med fasiten. Spora etter protona vart fanga på små fotografiske glasplater – og det var desse platene eg hadde tatt med meg heim att over havet i eit firepropellars SAS-fly som var for stort til å lande på Fornebu, men på Flesland var det plass. Så det høvde jo meg godt. Det låg ein skarp, rein dunst av sprit i skannerommet. For å unngå falske observasjonar under lupa, måtte den fotografiske emulsjonen vaskast og rensast med den aller største varsemd. Til dette brukte vi rektifisert sprit. Som eit lite apropos kan ein vel nemne at denne spriten var av ein slik sjeldan høg kvalitet at han heilt fint kunne nyttast til andre, meir sosiale formål enn reinhald òg – men det blir ei heilt anna historie. Nå var det uansett berre plater og presisjon som gjaldt. Ute var det 1968. Viss eg hadde opna vindauget og spissa øyrene, kunne eg kanskje ha innbilt meg eit fjernt ekko av taktfaste rop og brustein mot asfalt nede i Europa. Der ute bygde jamnaldrande studentar barrikadar. Dei raste mot systemet og ropte på samfunnsomvelting. Men eg sat her oppe i den stille eimen av framkallingsvæske og sprit, bøygd over ei lita glasplate, og let meg velte heilt over ende av eit atom. Eg rulla metallhjulet på mikroskopet ein brøkdel av ein millimeter til venstre, og der, midt i den mørke emulsjonen, låg det. Eit syltynt spor av sølv. Eg flytta blikket sakte langs sporet. Lengda av sporet kunne ved hjelp av litt matematikk, seia noko om energien protonet hadde hatt. Det fanst ingen blinkande dataskjermar med enorm kapasitet, ingen kunstig intelligens til å ta dei tunge løfta og rekne ut svara for meg. Det var berre meg, eit stykke glas med fotografisk emulsjon på, ein skarp blyant, ein bordreknemaskin og eit stykke papir. Eg noterte lengda på sporet. Dette var restenergien. Så byrja eg å rekna. I det blyanten vandra over papiret, fann eg roen ved at matematikken gjer akkurat det han skal, heilt utan fakter og store ord. Der eg voks opp i bibelbeltet, vart ein gjerne fortalt at ein laut ha blind tru på ting som verken kunne sjåast eller vegast. Men kjernefysikken lærte meg at du treng slett ikkje tru på nissen viss du har verktøy for å måle fotefara hans. Matematikken driv ikkje med mystikk, og han krev inga blind underkasting. Tala lyg aldri, og dei skiftar ikkje meining alt etter kven som ropar høgast i forsamlingshuset. Matematikken trekte berre ein beinhard, logisk strek frå sølvsporet på filmen og rett inn i hjartet til den nyskapte telluriumkjernen. Tala synte meg nøyaktig kor mykje energi nøytronet hadde lagt att, og korleis det hadde funne sin faste plass i sin rette bane inne i atomkjernen. Alt gjekk opp. Kven treng vel brennande buskar eller himmelske katedralar når universet opnar heile maskinrommet sitt på ein krakk i Bergen? Røyndommen var ingen gåte ein måtte halda seg passiv og undrande til. Då lyset i mikroskopet endeleg vart slått av for dagen, vart eg sitjande litt i halvmørkret. Eg laut berre puste ut. Summere opp og få ting på plass i hovudet. Kjenne at eg verkeleg tok inn over meg alt det dette enkle kikeholet nettopp hadde synt meg. Det brusa av ei intens, rein glede i brystet, ei djup ro over at alt faktisk hang logisk saman. Verda var ikkje overlaten til lunefulle makter. Eg pakka sakte saman papira mine. Ute gjekk kanskje sola ned over rykande barrikadar og rasande massar nede på kontinentet. Dei store slaga stod sikkert i gatene, og barrikadane i Paris fekk berre vere. Eg reiste meg frå krakken og kjende at den aller største og vakraste omveltinga hadde funne stad akkurat her inne – i ei lita stripe av sølv, og i mitt eige hovud. Det var blitt seint. Utanfor instituttet stod mopeden min. Eg tråkka han i gang og navigerte heim mot studenthybelen. Grunnforsking er ingen ni-til-fire-jobb.

Med heimabrygg, trasiga skor og Cornelis på nachspiel

Han var sju år eldre enn meg, men då han gjekk på scena på NHH i Bergen midt på 60-talet, fanst det ingen avstand mellom oss. Cornelis var allereie lydsporet til ungdomstida vår, og visene hans svirra tungt i studentmiljøet. Vi kunne tekstane på rams, strofe etter strofe. Dei sat som støypt. ​Når vi samla oss til fest på Hatleberg, var oppskrifta alltid den same, og ho slo aldri feil. Det sat alltid ein eller annan i kroken med ein kassegitar i fanget, det gjekk raust i heimabrygg frå ymse kantar, og det var heilt garantert meir enn éin av oss som trødde rundt i «trasiga skor». Vi var midt i vår tid, og Cornelis sette ord på alt saman. ​Men det som verkeleg har brent seg fast, var det som skjedde etter konserten den kvelden. Sjølvaste Cornelis vart like godt med oss vidare på nachspiel. Tett på, i eit rom fylt av sigarettrøyk, studentar og natt, greip han gitaren. Eg hugsar enno tyngda i stemma hans då han song at du kan ingenting ta med deg dit du går. ​Det låg ei djuptfølt sanning i dei orda, spesielt når dei kom frå han. For Cornelis levde verkeleg slik han song. Det var liten forskjell mellom liv og lære. Han gav alt til musikken og folket, og det vesle han eventuelt klarte å samle seg av jordisk gods, det kom futen raskt og tok frå han. ​Då han altfor tidleg gjekk ut av tida i 1987, var lommene hans kanskje tomme, men du verda for ein rikdom han la attende til oss andre. Mannen er borte, men musikken lever i beste velgåande, like slitesterk og ærleg i dag. ​I kveld skal eg på konsert igjen for å høyre desse visene. Eg gler meg stort. Det blir eit gjenhøyr med gamle vener, og kanskje kjem eg til å lukke auga eit lite sekund for å mane fram smaken av heimabrygg og lyden av ein ekte trubadur på eit studentrom i Bergen

Kunsten å eta tørrfisk aleine

Fingrane famla i det kvite rimet heilt nedst i fryseboksen før dei lukka seg om noko hardt og knudrete. Eg lyfta han opp i lyset. Ein liten bit til ein svolten mann. Vi stod der og følte på kvarandre; to vêrbitne karar med tørr hud og mange år på baken. Kven av oss som var mest uttørka, fekk bli ei sak mellom meg og speilet, men det var han som hamna i skåla for utvatning. ​Eit døgn seinare gav han etter. Den treharde motstanden var bytt ut med noko mjukt og ettergjevande med oppblåst volum. Det var i alle fall han som endra seg mest. ​I kasserollen tjukna kålstuingen, medan baconet i panna sende små, varme spritar av feitt mot kjøkkenflisene. Brått skar ein skingrande tone gjennom rommet. Komfyrvakta var ikkje nådig; han tolte ikkje den feite, tunge steikeosen som steig i spiralform den strake vegen mot taket. ​Midt i spetakkelet song dørklokka. Då eg glytta på døra, velta ein frisk søraustleg vind inn i gangen, men han kom ikkje lenger enn til dørstokken. Der møtte han veggen. Den fortetta dunsten av kokt tørrfisk og baconfett stod som ein usynleg mur heilt ut til terskelen. ​Dei spontane gjestene bråstoppa. Auga deira smalna i osen, og nasen krølla seg på ein måte som ikkje lét seg misforstå. Eg stod der med sleiva i handa, midt i mi eiga salige boble av damp og svult. Dei kasta eit blikk på grytene, så på kvarandre, før dei mest snubla i eigne bein for å nå altandøra. Med eit synkront drag over brystet reiv dei opp glasdøra og kasta seg ut i den friske altanlufta, som om dei akkurat hadde sloppe ut frå eit røykfylt maskinrom. ​Eg vart ståande att i osen. Berre meg og ein middag. Dekka på til ein. ​To raude poteter fekk selskap av ein kvit, fløyelsmjuk haug med kålstuing. Eg lyfta fisken varsamt opp; han var ikkje lenger ein pinne, men eit stykke natur som var vakt til live. Ein raus porsjon med sprøtt, salt bacon på toppen var krona på verket. ​Eg nappa ut eit gjenstridig bein og såg korleis kniven glei gjennom det kvite kjøtet. Det flaka seg i reine, blanke skiver under gaffelen. I det tennene møtte den første biten, hadde eg gløymt både pipinga frå komfyrvakta og praten frå altanen. Tennene mine gliste av glede, og verda utanfor døra var brått svært langt borte. ​Å, mm...

Blått lys og raud ro

Sola dreg seg ned bak Stordfjella og let det kneppa i metallbeslaga på altanen. Det er lyden av material som må utvida seg, som må ha alburom i varmen. Eller kanskje dei trekk seg saman. Eg veit ikkje. Sjølv sit eg heilt stille. Ytterkleda ligg som ein fargelaus haug på golvet; dei trengst ikkje no. Infra raude stråler frå Mills omnen og frå sola over Stord fekk opp temperaturen. Eg reiser meg frå kosekroken, og ser korleis krøllene i saueskinnet eg sat på sakte lyfter seg att når tyngda mi forsvinn. Eg tek fram børsten. For kvart tak reiser ulla seg, mjuk og rein, men hendene mine hugsar noko langt grovare. Dei hugsar taket i mosegrodde steinar og lungene som brann då eg kasta meg etter ein flokk som hadde sett seg i hovudet at fjellet var deira, ikkje mitt. Blodsmaken i munnen var ein fast fylgjesvein i bakkane på 50-talet, når desse ullfirkantane trossa alt som heitte fornuft og sprang kvar sin veg. Men så, når skuggane vart lange og den siste bjølla endeleg klang mot sauefjøset – den tunge, varme freden som seig i kroppen då alle ulldottane var i hus til kvelden. Det er den same roa eg børstar fram no. Sjølv om sauen er dau, sit handlaget i meg. Eg veit kva dei treng. Ute i skumringa skiftar Opsangervatnet ham. Det djupe blå sig inn over speglflata. Er det eit lite vink frå ein skapar, eller er det berre lyspartiklar som vert brotne og kasta rundt i atmosfæren før mørket tek over? Når eg fyller eit glas frå kjøkenkranen, er vatnet jo berre klårt og gjennomsiktig, heilt utan trolldom. Då er det noko anna med glaset på altanbordet. Der er det ingen tvil. Det lyser raudt mot meg i solnedganen.

Påske, blåtonar og eit ubedt uvêr i kjømda

Det er lenge sidan eg var med og fylte hytta i Vinjefjella til randa av ungar og storfamilie. Slik skulle det heller ikkje vera i år. Likevel kjenst det godt å vite at tømmerveggane framleis er i familien, og at hytterommet mitt no husar yngre kroppar. På telefonen tikka det inn bilete som viste at tradisjonane blir haldne ved lag, og at påskevêret er akkurat like lunefullt som før. Også sonen min på Kreta melder om at den greske sola glimrar med sitt fråvær; grå skyer stengjer for alt som minner om badeliv. Flokken har spreidd vengene og floge ut, nøyaktig slik det er meint å vera.

I Heiamyro hos meg flaut dagane i sin eigen trygge, rolege rytme. Det klirra jamt i asjettar; døra gjekk stadig opp for vener som stakk innom på lunsj og føremiddagskaffi. Kaffimaskina fekk knapt trekkje pusten før ho måtte til pers og trylle fram ein ny cappuccino. Men dei aller finaste stundene låg i dei heilt uforstyrra mellomromma. To kaffikoppar som fanga det første morgonlyset. Ein varm fot som fann min under bordet medan gjestene lo av ei historie. Eit kjapt, samforstått blikk over kanten av glaset – den lune, nesten umerkelege kjensla av å dele det heile med nokon, noko som gjer at veggane heime kjenst akkurat passe tette. Utanfor dørstokken fann me kontrastane. Ein kveld slo seige gitarriff mot brystkassa inne på Kulturhuset; blåtonane kraup under huda og fekk foten til å vippe i bluestakt i eit lunt og tettpakka rom. Ein heilt annan klang rørte ved oss under kyrkjekonserten i Husneskyrkja, der songen fylte rommet heilt opp under taket og sende frysningar nedover korsryggen. Me fekk brukt kroppen også denne påsken. Støvlane fann trufast tak i grus og mold langs den gamle postvegen, i ei taktfast vandring heilt til fjorden opna seg ved Utåker og lungene vart fylte av skarp, vårkald luft. Eit anna stykke grovt handverk fann me då lukta av ferskt, tjørebreidd tømmer reiv herleg i nasen ved stavkyrkja til Lothepus. Fingrane glei over dei djupe utskjeringane, medan nakken måtte bøyast langt bakover for å sjå treverket som reiser seg stolt mot skyene. Så mørkna horisonten. Stormen Dave kom ikkje snikande – han melde sin åtkomst med Gislefoss først i Dagsrevyen. Det var som om meteorologen og stormen hadde inngått ein allianse for å jage fjellfolket heim i ein fart. Vinden kom til å ule som eit rasande udyr rundt hushjørna, og vegane kom til å likne Sodoma og Gomorra, varsla Yr.no. Stressa hyttefolk heiv sekkar og ski inn i bagasjeromma og lét raude baklys forsvinne inn i kvite kolonnekøar fortare enn snøggt.

Sjølv sit eg trygt i Seniorsenteret. Den innglassa altanen knakar rett nok under presset og set beint fram sjøbein for å halde seg ståande mot vindkasta. Innanfor rutene legg den djupe, raude gløden frå dei infrarøde Mills-omnane seg over golvet, og planen var eigentleg å late Dave herje heilt frå seg ute i mørkret. Men Gislefoss på skjermen, med rynka panne og eit kart bada i farevarsel av alle valørar, gjorde jobben sin litt vel grundig. Dommedagsprofetiene skremde rett og slett vekk det fine besøket mitt. Før eg heilt skjønte kva som skjedde, vart bagasjen boren ut, bilen starta, og avreisa framskunda lenge før det som kjekt var. Påsketida for to vart skoren vekk i eit jafs. No sit eg att åleine i stova. Vinden pustar enno roleg – skal han snart dra seg til, mon tru? Førebels står huset støtt. Med kaffikoppen innan rekkjevidd sit eg fordjupa i snekring og finpussing av orda og minna frå dagane som gjekk. Eg lèt inntrykka falle på plass medan eg kjenner på ei lun takksemd for alt påsken romma, trass i det brå oppbrotet. Og det raraste av alt er at når eg kikkar på kalenderen, så er det framleis fleire dagar att av høgtida.

Når skyene berre er skyer

Eg spelte Joni Mitchell på Spotify i stad. Den gamle songen byrja som han alltid gjer: Rows and flows of angel hair…

Eg hugsar framleis korleis det var å vere ung og høyre dei linjene. Alt var større den gongen. Voldsamare. Skyene var ikkje berre skyer; dei var teikn, symbol, varslar om noko som låg bak det synlege. Verda var gjennomsyra av meining, om ein berre klarte å tolke henne rett. Vi fór gjennom livet som hormonelle spydspissar. Egoet peika ut retninga, som eit dårleg kalibrert kompass. Vi ville finne noko – sanninga, kanskje – eller i det minste setje spor etter oss i landskapet. Ropa høgt. Vise att. No sit eg her og har runda godt forbi dei åtti. Kne og hofter sukkar når eg reiser meg frå kjøkkenstolen.Blodtrykket fell om eg er brå. Når eg ser ut glaset, ser eg skyene for det dei er: vassdamp som kondenserer i kjøligare luftlag. Mest sannsynleg kjem dei til å sleppe mange millimeter regn før kvelden er omme. Ingen englehår. Ingen skjulte bodskapar frå universet. Og det er eigentleg heilt i orden. Det finst ei ro i dette som eg ikkje kjende før. Ei ro som ikkje kjem av store visjonar eller luftige draumar om å vere ein hovudperson i eit kosmisk drama. Ho kjem heller frå det enkle faktum at verda er slik ho er, og at eg etter kvart har fått sjå litt av korleis ho verkar. Eg har sett ting med eigne auge. Målt dei, kjent dei i hendene. Eg har hatt sår som ein gong var opne, og som no har grodd til stille arr. Erfaringa legg seg lag på lag, som sediment på havbotnen. Tyngdekrafta verkar, og dei elektromagnetiske bølgjene skkvulpar rundt oss. Kaffien blir kald om han står for lenge. Dagane kjem og går, nesten upåverka av kva vi måtte meine om saka. Av og til møter eg gamle kjende som ristar litt på hovudet. Kanskje synest dei eg har vorte for nøktern. At noko gjekk tapt då eg slutta å leite etter det overnaturlege. Men dei ser ikkje heilt kva som har kome i staden. For det ligg ei stille glede i å akseptere røyndomen slik han faktisk er. Ein treng ikkje trylleformular når ein har naturlovene. Det er eigentleg meir enn nok å få vere ein ørliten, men fullt ut verkeleg, del av eit ufatteleg stort og samanhengande system. I songen syng Joni at ho eigentleg ikkje kjenner livet i det heile. Og når ein tenkjer etter: kven gjer vel det? Universet er altfor stort til at vi nokon gong kjem til å forstå det fullt ut. Men det gjer mindre no enn det ein gong gjorde. Uvissa treng ikkje lenger fyllast med illusjonar. Det held å vere her. Eg trur eg set over litt meir kaffi. Regnet har byrja så smått mot ruta. Tyngdekrafta held framleis alt på plass. Det får halde for denne kvelden.

Guten med kniven

Året var 1970. Verda var delt i to, og kommunismen var det store spøkelset som fekk vaksne folk til å sjå under senga før dei la seg om kvelden. USA hadde teke på seg den store uniforma som heile klodens politimann, og rota rundt borte i sumpane i Vietnam, Kambodsja og Laos, fast bestemde på å redde verda frå seg sjølv. ​Sjølv sat eg på den tida rimeleg trygt i Bloomington i Indiana. Eg budde i eit av desse enorme studentkompleksa der eit par tusen andre ungdommar var mine næraste naboar. Om dagane stod eg i syklotron-laboratoriet og prøvde å jage tunge atomkjernar opp i fart. Det minte meg i grunnen litt om å jage kyrne heime på garden då eg var smågut, sjølv om reiskapane no var litt annleis og kyrne var bytta ut med usynlege partiklar. Eg skulle hente kunnskap som skulle delast med folka heime ved Univ i Bergen. ​Men av og til trengte eg å treffe vanlege folk. Av og til trengte hovudet noko anna innput enn nukleære teoriar. Eg fann ein mørk liten bar like utanfor campusområdet, henta meg ein Budweiser i baren og sokk djupt ned i skaisofaen i hjørnet. ​Det var der eg trefte han. Ein av desse gutane Richard Nixon tydelegvis berre hadde gløymt att då festen for han i Vietnam var over.

​Han kom haltande inn med eit tungt drag i den eine foten. Den venstre armen hang inntil kroppen på ein måte som fortalde at han hadde fått kjenne krigen på altfor nært hald. Men det var augo som verkeleg viste at han aldri hadde kome heilt heim. Dei flakka rundt, fulle av skuggar frå ein asiatisk sump han framleis vassa i. Han stilte seg ved sidan av meg og kravde at eg kjøpte ei øl til han. Det låg ikkje noko trugsmål i stemma, berre ein botnlaus desperasjon etter å klamre seg til noko vanleg. Han måtte drukna desse demonane han bar på. ​Då han byrja å fortelje historia si til heile baren, (noko han visst gjorde kvar kveld) med heile den rastlause kroppen sin, såg eg den store kniven i beltet hans. Å jo, eg blei redd, men kjende samstundes ei djup sorg for denne guten som nok var ein del år yngre enn eg med mine 27. Eg smaug meg stilt ut døra, for eg hadde inga trøyst å gi. Den slitne baren var blitt ei siste hamn for desse øydelagde ungdommane som nasjonen først sende i krigen, for deretter å snu ryggen til då dei kom heim. ​Når eg fylgjer med på korleis verda rullar vidare i dag, kjem den same gufne kjensla smygande. Kva har me eigentleg skjønt av historia? Me sit her att med Trump ved roret, og sirkuset snurrar så fort at ein lyt halde seg godt fast i sofakanten når Dagsrevyen startar. ​Men reglane er endra brutalt. Makthavarane treng ikkje lenger sende arbeidarklassens søner ut i gjørma for å døy. I dag er krigen blitt rein, nesten ryddig for dei som sit med makta. Verdas politimann gjer no jobben frå eit kontor med skjermar og styrespaker. Det er robotar, droner og ballistiske missil som tek seg av grovarbeidet, tusenvis av kilometer unna. ​Eg tenkjer på den pågåande konflikten der USA og Israel står mot Iran. Det er ei høgteknologisk oppvising i makt der dei som trykkjer på knappen slepp å sjå fienden i kvitauget. Avstanden mellom avgjerdene i maktkorridorane og lidinga på bakken har aldri vore større. ​"America First" – dette idiotiske og egoistiske utsagnet (kjem nesten opp mot Gro sitt “Det er typisk norsk å vera god”). Retorikken er på linje med den under den kalde krigen. Den same, rå maktdynamikken vakar like under overflata. Rolla som brautande politimann har berre fått ei ny, fjernstyrt form. Døden kjem nesten lydlaust frå himmelen, men ofra på bakken er like ekte. ​Kven er det som sit att med demonane i hovudet i dag? I Bloomington såg eg kva sumpen gjorde med ein ung gut som overlevde. I dag slepp kanskje soldatane å vasse i blod, men kva gjer det med eit menneske å drepe via ein dataskjerm? Og endå viktigare: Kven høyrer skrika frå dei som står att under regnet av missil, medan makthavarane våre tørkar hendene og gjer seg klare til å trykkje på neste knapp? ​Trump seier jo at han har Gud på si side. Khamenei støttar seg til Muhammed. Eg trur dei begge har sove frykteleg tungt i timen. ​Når makthavarar gøymer seg bak fagre ord og religion for å forsvare det aller mest brutale i oss, kjenner eg at all tru forsvinn. Sanninga er vel at ein står att heilt utan tillit til noko av det dei serverer oss. Kven kan ein eigentleg stola på i dag? Ikkje på systemet, ikkje på dei kyniske leiarane og i alle fall ikkje på at makta vil oss vel. Tilliten er i grunnen blåst vekk, like lydlaust som ei drone over nattehimmelen. Kanskje det beste me kan håpa på nå, er det galgenhumoristiske om at verda står til påske.

Historia om ein plastbit

Det er sjelden eg har bruk for ein kulepenn nå om dagen. Men i dag måtte eg ha ein, og nevane fann vegen ned i den gamle lærarveska. Heilt nede i botnen, under gløymde bindersar og støv frå hundrevis av krittbitar, stanga fingrane borti noko hardt. Ein kulepenn. Han er raud.

​Eg klikkar på toppen med ein lyd som framleis sit i ryggmergen. Klikk-klakk. Med eitt er eg tilbake ved arbeidsbordet i dei seine kveldstimane, bøygd over tjukke bunkar med fysikkprøvar. Einstein lærte oss at tida er relativ, men for ein elev som ventar på resultatet av ein prøve om termofysikk, er tida uendeleg lang og merknadene i margen absolutt. ​Eg smiler litt når eg ser på den raude spissen. Eg brukte jo timevis på å skrive velmeinte, pedagogiske råd i margen. Eg forklarte med djupt alvor korleis dei kunne ha løyst energibevaringa smidigare. Men la oss vere ærlege: Den skjøre ungdommen såg knapt på dei kloke orda mine. Auga deira var som laserstrålar, dei søkte og fann raskt den store, raude sirkelen som eg hadde skrive karakteren inni. Eit tal frå 0 til 6, stundom med ein + eller - bak. Resten oppfatta dei berre som pynt. Mens eg framleis står der med lærartaska i eine handa og raudpennen i andre, hugsar eg den dagen katastrofen ramma. Raudpennen var tom. I rein desperasjon greip eg ein grøn penn og retta resten av bunken med den. Eg tenkte det var friskt og fint, men du skulle sett andleta då eg delte ut att prøvane! Elevane sat der og skula på dei grøne karakterane som om eg hadde retta dei i søvne. Det var ei kjenneleg vonbrot i rommet. Det var som om ein karakter i grønt ikkje talde, som om tyngdelova ikkje var gyldig med mindre ho var understreka med raudt. Eg trur dei kjende det som om eg hadde sluntra unna lærargjerninga mi. ​Etterpå fekk pennen kvile trygt i jakkelomma når eg køyrde mot Torghuset. Der fekk han rissa ned kvardagsformlane som rimelegvis er viktigare enn E=mc^2 når ein er ferdig på jobb: mjølk, grovbrød og kaffi. ​Det er rart korleis ein liten plastbit kan romme så mykje historie. Ein gamal fysikklærar kan framleis smila over at verda går vidare, og at det ordna seg med både fysikken og ungdommen til slutt, raudt eller grønt.

Historia om vinterferien

Eg sit her med kaffikoppen og ser ut på den bare asfalten. Denne mørke, trygge stripa som lovar ein tur til fots utan knall og fall. Det får tankane til å vandra. Me snakkar så mykje om vinterferien som om han alltid har vore her, men vegen fram til dagens friveke har vore lang. Når eg lukkar augo, ser eg ikkje ei hytte med innlagt straum. Eg ser ein Folkevognbuss. Som barn hadde me ikkje eigen stad på fjellet, men me hadde foreldre som tok seg tida. Eg hugsar enno korleis det var når familien stuva seg saman for dagsturar til Seljestad eller Olalia. Det var noko med den tette atmosfæren i bilen, praten som gjekk, og vissheita om at me var på veg mot noko i lag. Det var ikkje luksusen som talde, men det samhaldet som oppstod når me alle sat der og venta på at dei kvite viddene skulle dukka opp bak neste sving.

Seinare endra bileta seg. Dagsturane vart avløyste av eiga hytte i Bykleheiane. Der oppe, i det mektige fjellandskapet, vart snøen meir enn berre noko kvitt som fall frå himmelen – han vart ein kultur. Vinterferien vart tida då me verkeleg landa. Eg ser føre meg dei djupe spora i snøen, den kalde fjellufta som reiv i nasen, og korleis me lærte oss å leva med og i naturen. Det er desse åra som verkeleg sementerte kva ein vinterferie skal vera. Men tida er ein umerkeleg tjuv. Plutseleg ein dag er det ikkje lenger eg som brøyter veg i nysnøen. Eg tenkjer på skia som står inst i utebua, dei som ein gong bar meg trygt over skavlar og fenner, og kjenner eit lite stikk i brystet. Det er noko sårt over å innsjå at fjelltoppane no høyrer til dei neste generasjonane, og at mine eigne spor i Bykleheiane for lengst er snødd att. Likevel ligg det ei merkeleg lettelse i dette. Eg slepp å kniva med tyngdekrafta og lura på om beina ber meg over neste skavl. Eg slepp den iskalde vinden som bit i kjakane når mjølkesyra brenn i låra. Det er ei eiga signing i å kunna velja den bare asfalten og vita at eg har gjort mitt på viddene. Det er rart å tenkja på at alt dette, både våre turar og naboen sine, starta med naud. Under krigen vart skulane stengde fordi vedskura var tomme. Dei kalla det «brenselferie». Det handla om å spara på dei dyrebare kubbane. Sidan kom legane på bana; dei ville ha bleike bybarn ut i sol og fjelluft for å styrkja helsa før våren. No sit eg her som 82-åring. Eg treng ikkje lenger brenselferie for å halda varmen, og eg jaktar ikkje lenger på den djupaste snøen i Bykleheiane. Mi vinterferieglede ligg i å vita at me har skapt ein tradisjon av desse friminutta i kvardagen. Eg tek ein slurk til av kaffien. Ute er det bart, inne er det lunt. Folkevognbussen har parkert for lengst, men minnet om samhaldet han skapte, er den beste brennveden eg har. Den held kaffien varm og hjartet ungt, lenge etter at snøen har smelta.

Kjære Vene

Eg stod bak i køen på Rema i går og kjende på dette merkelege utolmodet som kjem med alderen. Dette suget i magen over at alt skal gå så fort, at tida liksom renn mellom

fingrane på oss medan vi står og ventar på at verda skal rulla vidare. Framme ved kassa stod ein eldre mann. Han stod med fingrane djupt nedi ein plastpose med småmynt og nokre krøllete, gamle kvitteringar. Han prøvde å sortera, prøvde å finna fram til noko som kunne likna på betaling, men fingrane ville ikkje lystra takten til kassaapparatet. Det såg ut som om han akkurat då hadde mista tråden i kva rekkjefølgje verda gjekk i. Bak meg tromma ein rastlaus skosole mot flisene. Sukkene i køen vart tunge, og eg såg korleis hendene til mannen begynte å skjelva. Eg kjende det godt att. Det blikket. Den lamslåtte panikken som oppstår når logikken stoppar opp og du føler at heile verda sit med fasiten og berre ventar på at du skal feila. Då bøygde ho seg fram, den vesle kvinna som stod rett bak han. Ho prøvde ikkje å gjera det for han, men ho la ei hand lett på arma hans og sa det heilt lågt: «Kjære vene. Treng du hjelp?» Det var ikkje berre orda. Det var noko med måten ho sa det på, ein varme som strauk han over kinnet utan å røre han. Det låg ein naturleg tryggleik i måten ho stod der på, ei ekte kjensle av at ho faktisk såg mannen bak skjelvinga. Heilt enkelt. Heilt stille. Han pusta ut, og den lune roa hennar smitta over på han. Skjelvinga gav seg litt, og med eit lite smil hjelpte ho han å sortera myntane. Han fekk vera herre over eiga betaling, berre med litt støtte i ryggen. Eg vart ståande att og tenkte på kor lett det er å la seg rive med av jaget. Men ser vi oss om, finst det heldigvis motkrefter. Vi ser det her heime i dei små bygdene, der folk framleis set av tid til den gode praten langs vegen, eller i dei store byane der frivillige opnar dørene for framande som har mista fotfestet. Vi ser det i konsept som «nabohjelp» og opne møteplassar der det ikkje er kva du presterer, men at du er tilstades, som tel. Og lyfter vi blikket endå meir, ser vi at dette er eit universelt språk. Det handlar om den same, djupe kjensla: Å sjå eit anna menneske der dei er, utan å krevja at dei skal vera noko anna. For «kjære vene» skal jo ikkje gjera nokon stakkarsleg. Det er eit lite rom for å få att pusten. Det er å seia at «vi ser at dette er vrient akkurat no, men vi har tid». Men det krev at vi meiner det. At hjartet er med i tonefallet. Eg gjekk heimatt frå butikken nokre tankar rikare. Kjære folk, eg trur vi treng fleire slike ord no. Men mest av alt treng vi det som ligg bak dei. Vi treng ikkje fleire som ropar høgt når nokon mistar tråden. Vi treng berre fleire som ho kvinna i Rema køen. Som veit når det er nok å seia, med heile seg: Kjære vene. Treng du hjelp? Ho vart min laurdagshelt i går.

Troll i ord: Når kaoset ikkje berre er teori

Dei seier at lynet ikkje slår ned to gonger på same stad, men dei har tydelegvis ikkje høyrt om David Pincus sin kaosteori eller takpappen på Seniorsenteret. I går bestemte fysikkens lover seg for å gje oss ein real ein midt i fleisen. Takpappen losna. Igjen. Og berre for å strø salt i såret: No på begge bygningane i Sameiget. Akkurat då eg, takstmannen og Tryg hadde fått samla trådane etter herjingane til ho Amy, fann vêrgudane ut at dei skulle ha ein etterfest.

Det vart ikkje akkurat nokon roleg kaffikopp på meg i går. Det vart ikkje kaffi i det heile. Det vart "mellombels sikring" av takpapp med tunge bjelkar og annan last på eit isete tak, midt i ein storm som ville ha blåst parykken av kven som helst. Der stod vi: Fire 80-åringar utan særleg med musklar igjen, uten parykk, men med ein god porsjon dødsforakt. "Hald roen," tenkte eg, medan eg såg bjelkar dingla fem etasjar over bakken i ein slags makaber luftakrobatikk medan vi skubba og drog for å få dei opp på taket. Vi sleit med handamakt for å halda huset på plass. Men du veit: Vi som bygde hus på 70-talet, vi ringjer ikkje etter verken polakkar eller kranbil før blodet flyt. Vi gjer det sjølv. Tanken på å leiga inn folk før vi har prøvd alt anna, sit djupt. Den hyggelege takstmannen var med oss per telefon, som ein slags mental heiagjeng frå den tørre og trygge verda. "Dokke må skriva timar for eigen innsats," sa han i røyret, sikkert litt imponert over kva seniorar i Kvinnherad kan få seg til å gjera. "Å?" svarte eg. Vi var vel berre glade for at vi ikkje vart ein del av skadeomfanget sjølve. Vi berga taket. Så langt. Og mirakuløst nok gjekk inga menneskeliv tapt – sjølv om hjartet mitt truleg var oppe i halsen og snudde eit par gonger der oppe. Natta som følgde vart av det korte slaget. Eg sov vel berre litt mellom krampetaka. Eg følte vinden prøvde å nappa dyna av meg gjennom veggane, men eg pinnhaldt. Eg vann den striden.

Er livet berre kaos? Ja, og takk og lov for det!

Eg har kasta meg over nokre tankar frå ein kar som heiter Dr. David Pincus. Han er ein professor og psykolog frå California som har brukt karrieren på å studere noko så rart som kaosteori i menneskeliv. Han er ein jordnær type som meiner at verda ikkje er bygd opp av firkanta boksar, men av levande system der alt heng saman. Kva er eigentleg denne sommarfugleffekten? Du har kanskje høyrt om sommarfuglen som flaksar med vengene i Brasil og lagar tornado i Texas. Det høyrdest kanskje sprøtt ut, men i kvardagen min gir det faktisk god mening. Sommarfugleffekten handlar om at dei minste småtinga kan få enorme konsekvensar. I eit system der alt heng saman, finst det ikkje noko som er «ubetydeleg». Tenk på kva eit lite smil til ein framand på gata kan gjera, eller korleis ein kort telefon kan endra heile veka for ein som sit åleine. Ein liten kveik frå deg har ringverknader du aldri får sjå slutten på. Det sunne rotet Pincus seier noko trøystefullt: Det er faktisk eit sunnheitsteikn når ikkje alt er på stell! Han har funne ut at friske system – enten det er hjarterytmen eller humøret mitt – ikkje skal vera heilt jamne. Viss alt er føreseieleg og flatt, er det eit teikn på at noko har gått i baklås. Det er som med vêret her på Vestlandet: Det skiftar heile tida, og det er nettopp det som gjer at naturen held seg frisk og grøn. Finn mønsteret i kvardagsstriden Pincus snakkar òg om «fraktalar» – mønster som gjentar seg. Han meiner at måten ein gjer dei små tinga på, seier alt om korleis ein taklar dei store utfordringane. Som styreleiar får ein gjerne røyndomsjekken rett i fanget: • Vasslekkasjen kvelden før nyttårsafta: Når telefonen ringjer og det lek vatn i ein kjellar akkurat når gjestene er komne. Der og då blir kaosteorien veldig praktisk. Går ein rett i kjellaren og svartmålar alt, eller vert styringa teken med det same tålmodet som når ei dør som har gått i baklås skal lirkast opp? • Når folk sit fast i heisen: Ingenting testar eit system som når heisen brått står mellom to etasjar. Det er ein situasjon prega av stress og uvisse. Ein kan ikkje trylle heisen i gang att med ein gong, men måten situasjonen vert handtert på, påverkar alt. Pincus ville sagt at måten ein kommuniserer og held roa på i ein slik låst situasjon, speglar evna til å navigere i livet elles. Det vesle mønsteret av tryggleik som vert synt fram, forplantar seg til dei som sit i heisen og gjer kaoset deira litt mindre skremmande. Slutt på å vera ein reservedel Eg er ikkje ei ferdig-reparert maskin som berre skal sitja her og vente på at garantien går ut. Eg er ein del av eit levande mangfald av naboar, vener og barnebarn. Dr. Pincus minner meg om at det er det «rotete» mangfaldet som gir dei beste vekstvilkåra – ikkje eit liv som er vaska og stroke og heilt utan motstand. For viss måten ein handterer ein uventa vasslekkasje eller ein heisstans på kan fortelje noko om eiga motstandskraft, kva slags kraft sit vi då ikkje inne med? Er det ikkje ei fantastisk tanke at ditt neste vesle «vengeslag» kan vera akkurat det som skapar ein storm av glede i livet til eit anna menneske? Tankevekjande på ein laurdagskveld

Kvifor berre gå når ein kan sjå

Veggpryd i svingane på Seniorsenteret

Tankar frå ei trapp når sola har snudd

Tunge støvlesolar mot hard betong. Det er lyden av ein kropp som er langt komen i livet, men som nektar å la seg diktere av tyngdekrafta. Første etasje. Her, rett over rekkene med postkassar, heng det første

sporet etter levde liv. Det er ein kantsydd bord i gult og blått, forma som skarpe tindar. Dette er gåver frå folk som har villa at minna deira skal få nytt lys. Eg stansar litt og lèt blikket kvile på mønsteret. Det er noko vakkert i korleis kunstnaren som bur i andre etasje har teke desse brukte tekstilane og gitt dei ein ny misjon; som ei lita krone over kvardagen vår. Beina mine er framleis kalde, men hovudet har byrja å sortere. Andre etasje. Her bur ho, arkitekten bak dette galleriet.

Utanfor døra hennar er tindane vorte doble – raudt mot kvitt og gult. Her fell tankane til ro. Eg tenker på eit brev eg skal skrive til ein gammal ven, eit slikt brev som krev varme og nøyaktigheit, akkurat som desse omarbeidde tekstilane. Orda skal vere like faste i kanten som handverket eg har framfor meg. Beina er varme no, og viljen tek over for melankolien. Tredje etasje. Midtvegs.

Mønsteret endrar karakter igjen, mørkare no, med korset som motiv i dei kvite felta. Her fell planane for veka på plass. Alt må berre setjast opp rett, så viser vegen seg sjølv. Eg kjenner svetten pipla under skjortekragen, og blikket søker døra til heisen. Ho står der, blank og freistande. Ein sølvfarga veg utan motstand. Stundom, når giddaløysa legg seg som ei våt ullkåpe over skuldrane, trykker eg på knappen. Eg lèt meg søkke ned i den mjuke ristinga og ser mitt eige slitne andlet i spegelen. Det er eit nederlag som smakar av luksus. Men ikkje i dag. Fjerde etasje. Her er det tungt. Eg må støtte meg til gelenderet.

På veggen heng fire åttekanta stjerner, omarbeidd frå stoff som folk har hatt kjært. Det er ein etasje for dei lange tankane, dei som handlar om at tida akselererer medan stega vert kortare. Men eg skubbar tungsinnet bak meg. Det er framleis eg som fører loggen. Eg ser på den vesle, einslege ruta som heng til høgre for dei andre – ein påminnar om at vi alle treng vår eigen plass i det store mønsteret. Femte etasje. 76 trinn.

Eg står framfor tre kantsydde roser. Dei er raude og kraftige, henta ut av ein samanheng og sett inn i min. Eg er oppe. Eg er heime. Pulsen hamrar i tinningane, men blikket er stødig. Eg skal bruke dette nye året på å vera styreleiar i mitt eige liv. Eg skal setje opp rekneskapen slik at summen av små sigrar – som kvar etasje eg legg bak meg til trass for motstanden – alltid går i pluss. Saklista er ferdigtenkt. Eg kan leite fram klubba.