Når skyene berre er skyer

Eg spelte Joni Mitchell på Spotify i stad. Den gamle songen byrja som han alltid gjer: Rows and flows of angel hair…

Eg hugsar framleis korleis det var å vere ung og høyre dei linjene. Alt var større den gongen. Voldsamare. Skyene var ikkje berre skyer; dei var teikn, symbol, varslar om noko som låg bak det synlege. Verda var gjennomsyra av meining, om ein berre klarte å tolke henne rett. Vi fór gjennom livet som hormonelle spydspissar. Egoet peika ut retninga, som eit dårleg kalibrert kompass. Vi ville finne noko – sanninga, kanskje – eller i det minste setje spor etter oss i landskapet. Ropa høgt. Vise att. No sit eg her og har runda godt forbi dei åtti. Kne og hofter sukkar når eg reiser meg frå kjøkkenstolen.Blodtrykket fell om eg er brå. Når eg ser ut glaset, ser eg skyene for det dei er: vassdamp som kondenserer i kjøligare luftlag. Mest sannsynleg kjem dei til å sleppe mange millimeter regn før kvelden er omme. Ingen englehår. Ingen skjulte bodskapar frå universet. Og det er eigentleg heilt i orden. Det finst ei ro i dette som eg ikkje kjende før. Ei ro som ikkje kjem av store visjonar eller luftige draumar om å vere ein hovudperson i eit kosmisk drama. Ho kjem heller frå det enkle faktum at verda er slik ho er, og at eg etter kvart har fått sjå litt av korleis ho verkar. Eg har sett ting med eigne auge. Målt dei, kjent dei i hendene. Eg har hatt sår som ein gong var opne, og som no har grodd til stille arr. Erfaringa legg seg lag på lag, som sediment på havbotnen. Tyngdekrafta verkar, og dei elektromagnetiske bølgjene skkvulpar rundt oss. Kaffien blir kald om han står for lenge. Dagane kjem og går, nesten upåverka av kva vi måtte meine om saka. Av og til møter eg gamle kjende som ristar litt på hovudet. Kanskje synest dei eg har vorte for nøktern. At noko gjekk tapt då eg slutta å leite etter det overnaturlege. Men dei ser ikkje heilt kva som har kome i staden. For det ligg ei stille glede i å akseptere røyndomen slik han faktisk er. Ein treng ikkje trylleformular når ein har naturlovene. Det er eigentleg meir enn nok å få vere ein ørliten, men fullt ut verkeleg, del av eit ufatteleg stort og samanhengande system. I songen syng Joni at ho eigentleg ikkje kjenner livet i det heile. Og når ein tenkjer etter: kven gjer vel det? Universet er altfor stort til at vi nokon gong kjem til å forstå det fullt ut. Men det gjer mindre no enn det ein gong gjorde. Uvissa treng ikkje lenger fyllast med illusjonar. Det held å vere her. Eg trur eg set over litt meir kaffi. Regnet har byrja så smått mot ruta. Tyngdekrafta held framleis alt på plass. Det får halde for denne kvelden.

Guten med kniven

Året var 1970. Verda var delt i to, og kommunismen var det store spøkelset som fekk vaksne folk til å sjå under senga før dei la seg om kvelden. USA hadde teke på seg den store uniforma som heile klodens politimann, og rota rundt borte i sumpane i Vietnam, Kambodsja og Laos, fast bestemde på å redde verda frå seg sjølv. ​Sjølv sat eg på den tida rimeleg trygt i Bloomington i Indiana. Eg budde i eit av desse enorme studentkompleksa der eit par tusen andre ungdommar var mine næraste naboar. Om dagane stod eg i syklotron-laboratoriet og prøvde å jage tunge atomkjernar opp i fart. Det minte meg i grunnen litt om å jage kyrne heime på garden då eg var smågut, sjølv om reiskapane no var litt annleis og kyrne var bytta ut med usynlege partiklar. Eg skulle hente kunnskap som skulle delast med folka heime ved Univ i Bergen. ​Men av og til trengte eg å treffe vanlege folk. Av og til trengte hovudet noko anna innput enn nukleære teoriar. Eg fann ein mørk liten bar like utanfor campusområdet, henta meg ein Budweiser i baren og sokk djupt ned i skaisofaen i hjørnet. ​Det var der eg trefte han. Ein av desse gutane Richard Nixon tydelegvis berre hadde gløymt att då festen for han i Vietnam var over.

​Han kom haltande inn med eit tungt drag i den eine foten. Den venstre armen hang inntil kroppen på ein måte som fortalde at han hadde fått kjenne krigen på altfor nært hald. Men det var augo som verkeleg viste at han aldri hadde kome heilt heim. Dei flakka rundt, fulle av skuggar frå ein asiatisk sump han framleis vassa i. Han stilte seg ved sidan av meg og kravde at eg kjøpte ei øl til han. Det låg ikkje noko trugsmål i stemma, berre ein botnlaus desperasjon etter å klamre seg til noko vanleg. Han måtte drukna desse demonane han bar på. ​Då han byrja å fortelje historia si til heile baren, (noko han visst gjorde kvar kveld) med heile den rastlause kroppen sin, såg eg den store kniven i beltet hans. Å jo, eg blei redd, men kjende samstundes ei djup sorg for denne guten som nok var ein del år yngre enn eg med mine 27. Eg smaug meg stilt ut døra, for eg hadde inga trøyst å gi. Den slitne baren var blitt ei siste hamn for desse øydelagde ungdommane som nasjonen først sende i krigen, for deretter å snu ryggen til då dei kom heim. ​Når eg fylgjer med på korleis verda rullar vidare i dag, kjem den same gufne kjensla smygande. Kva har me eigentleg skjønt av historia? Me sit her att med Trump ved roret, og sirkuset snurrar så fort at ein lyt halde seg godt fast i sofakanten når Dagsrevyen startar. ​Men reglane er endra brutalt. Makthavarane treng ikkje lenger sende arbeidarklassens søner ut i gjørma for å døy. I dag er krigen blitt rein, nesten ryddig for dei som sit med makta. Verdas politimann gjer no jobben frå eit kontor med skjermar og styrespaker. Det er robotar, droner og ballistiske missil som tek seg av grovarbeidet, tusenvis av kilometer unna. ​Eg tenkjer på den pågåande konflikten der USA og Israel står mot Iran. Det er ei høgteknologisk oppvising i makt der dei som trykkjer på knappen slepp å sjå fienden i kvitauget. Avstanden mellom avgjerdene i maktkorridorane og lidinga på bakken har aldri vore større. ​"America First" – dette idiotiske og egoistiske utsagnet (kjem nesten opp mot Gro sitt “Det er typisk norsk å vera god”). Retorikken er på linje med den under den kalde krigen. Den same, rå maktdynamikken vakar like under overflata. Rolla som brautande politimann har berre fått ei ny, fjernstyrt form. Døden kjem nesten lydlaust frå himmelen, men ofra på bakken er like ekte. ​Kven er det som sit att med demonane i hovudet i dag? I Bloomington såg eg kva sumpen gjorde med ein ung gut som overlevde. I dag slepp kanskje soldatane å vasse i blod, men kva gjer det med eit menneske å drepe via ein dataskjerm? Og endå viktigare: Kven høyrer skrika frå dei som står att under regnet av missil, medan makthavarane våre tørkar hendene og gjer seg klare til å trykkje på neste knapp? ​Trump seier jo at han har Gud på si side. Khamenei støttar seg til Muhammed. Eg trur dei begge har sove frykteleg tungt i timen. ​Når makthavarar gøymer seg bak fagre ord og religion for å forsvare det aller mest brutale i oss, kjenner eg at all tru forsvinn. Sanninga er vel at ein står att heilt utan tillit til noko av det dei serverer oss. Kven kan ein eigentleg stola på i dag? Ikkje på systemet, ikkje på dei kyniske leiarane og i alle fall ikkje på at makta vil oss vel. Tilliten er i grunnen blåst vekk, like lydlaust som ei drone over nattehimmelen. Kanskje det beste me kan håpa på nå, er det galgenhumoristiske om at verda står til påske.

Historia om ein plastbit

Det er sjelden eg har bruk for ein kulepenn nå om dagen. Men i dag måtte eg ha ein, og nevane fann vegen ned i den gamle lærarveska. Heilt nede i botnen, under gløymde bindersar og støv frå hundrevis av krittbitar, stanga fingrane borti noko hardt. Ein kulepenn. Han er raud.

​Eg klikkar på toppen med ein lyd som framleis sit i ryggmergen. Klikk-klakk. Med eitt er eg tilbake ved arbeidsbordet i dei seine kveldstimane, bøygd over tjukke bunkar med fysikkprøvar. Einstein lærte oss at tida er relativ, men for ein elev som ventar på resultatet av ein prøve om termofysikk, er tida uendeleg lang og merknadene i margen absolutt. ​Eg smiler litt når eg ser på den raude spissen. Eg brukte jo timevis på å skrive velmeinte, pedagogiske råd i margen. Eg forklarte med djupt alvor korleis dei kunne ha løyst energibevaringa smidigare. Men la oss vere ærlege: Den skjøre ungdommen såg knapt på dei kloke orda mine. Auga deira var som laserstrålar, dei søkte og fann raskt den store, raude sirkelen som eg hadde skrive karakteren inni. Eit tal frå 0 til 6, stundom med ein + eller - bak. Resten oppfatta dei berre som pynt. Mens eg framleis står der med lærartaska i eine handa og raudpennen i andre, hugsar eg den dagen katastrofen ramma. Raudpennen var tom. I rein desperasjon greip eg ein grøn penn og retta resten av bunken med den. Eg tenkte det var friskt og fint, men du skulle sett andleta då eg delte ut att prøvane! Elevane sat der og skula på dei grøne karakterane som om eg hadde retta dei i søvne. Det var ei kjenneleg vonbrot i rommet. Det var som om ein karakter i grønt ikkje talde, som om tyngdelova ikkje var gyldig med mindre ho var understreka med raudt. Eg trur dei kjende det som om eg hadde sluntra unna lærargjerninga mi. ​Etterpå fekk pennen kvile trygt i jakkelomma når eg køyrde mot Torghuset. Der fekk han rissa ned kvardagsformlane som rimelegvis er viktigare enn E=mc^2 når ein er ferdig på jobb: mjølk, grovbrød og kaffi. ​Det er rart korleis ein liten plastbit kan romme så mykje historie. Ein gamal fysikklærar kan framleis smila over at verda går vidare, og at det ordna seg med både fysikken og ungdommen til slutt, raudt eller grønt.

Historia om vinterferien

Eg sit her med kaffikoppen og ser ut på den bare asfalten. Denne mørke, trygge stripa som lovar ein tur til fots utan knall og fall. Det får tankane til å vandra. Me snakkar så mykje om vinterferien som om han alltid har vore her, men vegen fram til dagens friveke har vore lang. Når eg lukkar augo, ser eg ikkje ei hytte med innlagt straum. Eg ser ein Folkevognbuss. Som barn hadde me ikkje eigen stad på fjellet, men me hadde foreldre som tok seg tida. Eg hugsar enno korleis det var når familien stuva seg saman for dagsturar til Seljestad eller Olalia. Det var noko med den tette atmosfæren i bilen, praten som gjekk, og vissheita om at me var på veg mot noko i lag. Det var ikkje luksusen som talde, men det samhaldet som oppstod når me alle sat der og venta på at dei kvite viddene skulle dukka opp bak neste sving.

Seinare endra bileta seg. Dagsturane vart avløyste av eiga hytte i Bykleheiane. Der oppe, i det mektige fjellandskapet, vart snøen meir enn berre noko kvitt som fall frå himmelen – han vart ein kultur. Vinterferien vart tida då me verkeleg landa. Eg ser føre meg dei djupe spora i snøen, den kalde fjellufta som reiv i nasen, og korleis me lærte oss å leva med og i naturen. Det er desse åra som verkeleg sementerte kva ein vinterferie skal vera. Men tida er ein umerkeleg tjuv. Plutseleg ein dag er det ikkje lenger eg som brøyter veg i nysnøen. Eg tenkjer på skia som står inst i utebua, dei som ein gong bar meg trygt over skavlar og fenner, og kjenner eit lite stikk i brystet. Det er noko sårt over å innsjå at fjelltoppane no høyrer til dei neste generasjonane, og at mine eigne spor i Bykleheiane for lengst er snødd att. Likevel ligg det ei merkeleg lettelse i dette. Eg slepp å kniva med tyngdekrafta og lura på om beina ber meg over neste skavl. Eg slepp den iskalde vinden som bit i kjakane når mjølkesyra brenn i låra. Det er ei eiga signing i å kunna velja den bare asfalten og vita at eg har gjort mitt på viddene. Det er rart å tenkja på at alt dette, både våre turar og naboen sine, starta med naud. Under krigen vart skulane stengde fordi vedskura var tomme. Dei kalla det «brenselferie». Det handla om å spara på dei dyrebare kubbane. Sidan kom legane på bana; dei ville ha bleike bybarn ut i sol og fjelluft for å styrkja helsa før våren. No sit eg her som 82-åring. Eg treng ikkje lenger brenselferie for å halda varmen, og eg jaktar ikkje lenger på den djupaste snøen i Bykleheiane. Mi vinterferieglede ligg i å vita at me har skapt ein tradisjon av desse friminutta i kvardagen. Eg tek ein slurk til av kaffien. Ute er det bart, inne er det lunt. Folkevognbussen har parkert for lengst, men minnet om samhaldet han skapte, er den beste brennveden eg har. Den held kaffien varm og hjartet ungt, lenge etter at snøen har smelta.

Kjære Vene

Eg stod bak i køen på Rema i går og kjende på dette merkelege utolmodet som kjem med alderen. Dette suget i magen over at alt skal gå så fort, at tida liksom renn mellom

fingrane på oss medan vi står og ventar på at verda skal rulla vidare. Framme ved kassa stod ein eldre mann. Han stod med fingrane djupt nedi ein plastpose med småmynt og nokre krøllete, gamle kvitteringar. Han prøvde å sortera, prøvde å finna fram til noko som kunne likna på betaling, men fingrane ville ikkje lystra takten til kassaapparatet. Det såg ut som om han akkurat då hadde mista tråden i kva rekkjefølgje verda gjekk i. Bak meg tromma ein rastlaus skosole mot flisene. Sukkene i køen vart tunge, og eg såg korleis hendene til mannen begynte å skjelva. Eg kjende det godt att. Det blikket. Den lamslåtte panikken som oppstår når logikken stoppar opp og du føler at heile verda sit med fasiten og berre ventar på at du skal feila. Då bøygde ho seg fram, den vesle kvinna som stod rett bak han. Ho prøvde ikkje å gjera det for han, men ho la ei hand lett på arma hans og sa det heilt lågt: «Kjære vene. Treng du hjelp?» Det var ikkje berre orda. Det var noko med måten ho sa det på, ein varme som strauk han over kinnet utan å røre han. Det låg ein naturleg tryggleik i måten ho stod der på, ei ekte kjensle av at ho faktisk såg mannen bak skjelvinga. Heilt enkelt. Heilt stille. Han pusta ut, og den lune roa hennar smitta over på han. Skjelvinga gav seg litt, og med eit lite smil hjelpte ho han å sortera myntane. Han fekk vera herre over eiga betaling, berre med litt støtte i ryggen. Eg vart ståande att og tenkte på kor lett det er å la seg rive med av jaget. Men ser vi oss om, finst det heldigvis motkrefter. Vi ser det her heime i dei små bygdene, der folk framleis set av tid til den gode praten langs vegen, eller i dei store byane der frivillige opnar dørene for framande som har mista fotfestet. Vi ser det i konsept som «nabohjelp» og opne møteplassar der det ikkje er kva du presterer, men at du er tilstades, som tel. Og lyfter vi blikket endå meir, ser vi at dette er eit universelt språk. Det handlar om den same, djupe kjensla: Å sjå eit anna menneske der dei er, utan å krevja at dei skal vera noko anna. For «kjære vene» skal jo ikkje gjera nokon stakkarsleg. Det er eit lite rom for å få att pusten. Det er å seia at «vi ser at dette er vrient akkurat no, men vi har tid». Men det krev at vi meiner det. At hjartet er med i tonefallet. Eg gjekk heimatt frå butikken nokre tankar rikare. Kjære folk, eg trur vi treng fleire slike ord no. Men mest av alt treng vi det som ligg bak dei. Vi treng ikkje fleire som ropar høgt når nokon mistar tråden. Vi treng berre fleire som ho kvinna i Rema køen. Som veit når det er nok å seia, med heile seg: Kjære vene. Treng du hjelp? Ho vart min laurdagshelt i går.

Troll i ord: Når kaoset ikkje berre er teori

Dei seier at lynet ikkje slår ned to gonger på same stad, men dei har tydelegvis ikkje høyrt om David Pincus sin kaosteori eller takpappen på Seniorsenteret. I går bestemte fysikkens lover seg for å gje oss ein real ein midt i fleisen. Takpappen losna. Igjen. Og berre for å strø salt i såret: No på begge bygningane i Sameiget. Akkurat då eg, takstmannen og Tryg hadde fått samla trådane etter herjingane til ho Amy, fann vêrgudane ut at dei skulle ha ein etterfest.

Det vart ikkje akkurat nokon roleg kaffikopp på meg i går. Det vart ikkje kaffi i det heile. Det vart "mellombels sikring" av takpapp med tunge bjelkar og annan last på eit isete tak, midt i ein storm som ville ha blåst parykken av kven som helst. Der stod vi: Fire 80-åringar utan særleg med musklar igjen, uten parykk, men med ein god porsjon dødsforakt. "Hald roen," tenkte eg, medan eg såg bjelkar dingla fem etasjar over bakken i ein slags makaber luftakrobatikk medan vi skubba og drog for å få dei opp på taket. Vi sleit med handamakt for å halda huset på plass. Men du veit: Vi som bygde hus på 70-talet, vi ringjer ikkje etter verken polakkar eller kranbil før blodet flyt. Vi gjer det sjølv. Tanken på å leiga inn folk før vi har prøvd alt anna, sit djupt. Den hyggelege takstmannen var med oss per telefon, som ein slags mental heiagjeng frå den tørre og trygge verda. "Dokke må skriva timar for eigen innsats," sa han i røyret, sikkert litt imponert over kva seniorar i Kvinnherad kan få seg til å gjera. "Å?" svarte eg. Vi var vel berre glade for at vi ikkje vart ein del av skadeomfanget sjølve. Vi berga taket. Så langt. Og mirakuløst nok gjekk inga menneskeliv tapt – sjølv om hjartet mitt truleg var oppe i halsen og snudde eit par gonger der oppe. Natta som følgde vart av det korte slaget. Eg sov vel berre litt mellom krampetaka. Eg følte vinden prøvde å nappa dyna av meg gjennom veggane, men eg pinnhaldt. Eg vann den striden.

Er livet berre kaos? Ja, og takk og lov for det!

Eg har kasta meg over nokre tankar frå ein kar som heiter Dr. David Pincus. Han er ein professor og psykolog frå California som har brukt karrieren på å studere noko så rart som kaosteori i menneskeliv. Han er ein jordnær type som meiner at verda ikkje er bygd opp av firkanta boksar, men av levande system der alt heng saman. Kva er eigentleg denne sommarfugleffekten? Du har kanskje høyrt om sommarfuglen som flaksar med vengene i Brasil og lagar tornado i Texas. Det høyrdest kanskje sprøtt ut, men i kvardagen min gir det faktisk god mening. Sommarfugleffekten handlar om at dei minste småtinga kan få enorme konsekvensar. I eit system der alt heng saman, finst det ikkje noko som er «ubetydeleg». Tenk på kva eit lite smil til ein framand på gata kan gjera, eller korleis ein kort telefon kan endra heile veka for ein som sit åleine. Ein liten kveik frå deg har ringverknader du aldri får sjå slutten på. Det sunne rotet Pincus seier noko trøystefullt: Det er faktisk eit sunnheitsteikn når ikkje alt er på stell! Han har funne ut at friske system – enten det er hjarterytmen eller humøret mitt – ikkje skal vera heilt jamne. Viss alt er føreseieleg og flatt, er det eit teikn på at noko har gått i baklås. Det er som med vêret her på Vestlandet: Det skiftar heile tida, og det er nettopp det som gjer at naturen held seg frisk og grøn. Finn mønsteret i kvardagsstriden Pincus snakkar òg om «fraktalar» – mønster som gjentar seg. Han meiner at måten ein gjer dei små tinga på, seier alt om korleis ein taklar dei store utfordringane. Som styreleiar får ein gjerne røyndomsjekken rett i fanget: • Vasslekkasjen kvelden før nyttårsafta: Når telefonen ringjer og det lek vatn i ein kjellar akkurat når gjestene er komne. Der og då blir kaosteorien veldig praktisk. Går ein rett i kjellaren og svartmålar alt, eller vert styringa teken med det same tålmodet som når ei dør som har gått i baklås skal lirkast opp? • Når folk sit fast i heisen: Ingenting testar eit system som når heisen brått står mellom to etasjar. Det er ein situasjon prega av stress og uvisse. Ein kan ikkje trylle heisen i gang att med ein gong, men måten situasjonen vert handtert på, påverkar alt. Pincus ville sagt at måten ein kommuniserer og held roa på i ein slik låst situasjon, speglar evna til å navigere i livet elles. Det vesle mønsteret av tryggleik som vert synt fram, forplantar seg til dei som sit i heisen og gjer kaoset deira litt mindre skremmande. Slutt på å vera ein reservedel Eg er ikkje ei ferdig-reparert maskin som berre skal sitja her og vente på at garantien går ut. Eg er ein del av eit levande mangfald av naboar, vener og barnebarn. Dr. Pincus minner meg om at det er det «rotete» mangfaldet som gir dei beste vekstvilkåra – ikkje eit liv som er vaska og stroke og heilt utan motstand. For viss måten ein handterer ein uventa vasslekkasje eller ein heisstans på kan fortelje noko om eiga motstandskraft, kva slags kraft sit vi då ikkje inne med? Er det ikkje ei fantastisk tanke at ditt neste vesle «vengeslag» kan vera akkurat det som skapar ein storm av glede i livet til eit anna menneske? Tankevekjande på ein laurdagskveld