Guten med kniven

Året var 1970. Verda var delt i to, og kommunismen var det store spøkelset som fekk vaksne folk til å sjå under senga før dei la seg om kvelden. USA hadde teke på seg den store uniforma som heile klodens politimann, og rota rundt borte i sumpane i Vietnam, Kambodsja og Laos, fast bestemde på å redde verda frå seg sjølv. ​Sjølv sat eg på den tida rimeleg trygt i Bloomington i Indiana. Eg budde i eit av desse enorme studentkompleksa der eit par tusen andre ungdommar var mine næraste naboar. Om dagane stod eg i syklotron-laboratoriet og prøvde å jage tunge atomkjernar opp i fart. Det minte meg i grunnen litt om å jage kyrne heime på garden då eg var smågut, sjølv om reiskapane no var litt annleis og kyrne var bytta ut med usynlege partiklar. Eg skulle hente kunnskap som skulle delast med folka heime ved Univ i Bergen. ​Men av og til trengte eg å treffe vanlege folk. Av og til trengte hovudet noko anna innput enn nukleære teoriar. Eg fann ein mørk liten bar like utanfor campusområdet, henta meg ein Budweiser i baren og sokk djupt ned i skaisofaen i hjørnet. ​Det var der eg trefte han. Ein av desse gutane Richard Nixon tydelegvis berre hadde gløymt att då festen for han i Vietnam var over.

​Han kom haltande inn med eit tungt drag i den eine foten. Den venstre armen hang inntil kroppen på ein måte som fortalde at han hadde fått kjenne krigen på altfor nært hald. Men det var augo som verkeleg viste at han aldri hadde kome heilt heim. Dei flakka rundt, fulle av skuggar frå ein asiatisk sump han framleis vassa i. Han stilte seg ved sidan av meg og kravde at eg kjøpte ei øl til han. Det låg ikkje noko trugsmål i stemma, berre ein botnlaus desperasjon etter å klamre seg til noko vanleg. Han måtte drukna desse demonane han bar på. ​Då han byrja å fortelje historia si til heile baren, (noko han visst gjorde kvar kveld) med heile den rastlause kroppen sin, såg eg den store kniven i beltet hans. Å jo, eg blei redd, men kjende samstundes ei djup sorg for denne guten som nok var ein del år yngre enn eg med mine 27. Eg smaug meg stilt ut døra, for eg hadde inga trøyst å gi. Den slitne baren var blitt ei siste hamn for desse øydelagde ungdommane som nasjonen først sende i krigen, for deretter å snu ryggen til då dei kom heim. ​Når eg fylgjer med på korleis verda rullar vidare i dag, kjem den same gufne kjensla smygande. Kva har me eigentleg skjønt av historia? Me sit her att med Trump ved roret, og sirkuset snurrar så fort at ein lyt halde seg godt fast i sofakanten når Dagsrevyen startar. ​Men reglane er endra brutalt. Makthavarane treng ikkje lenger sende arbeidarklassens søner ut i gjørma for å døy. I dag er krigen blitt rein, nesten ryddig for dei som sit med makta. Verdas politimann gjer no jobben frå eit kontor med skjermar og styrespaker. Det er robotar, droner og ballistiske missil som tek seg av grovarbeidet, tusenvis av kilometer unna. ​Eg tenkjer på den pågåande konflikten der USA og Israel står mot Iran. Det er ei høgteknologisk oppvising i makt der dei som trykkjer på knappen slepp å sjå fienden i kvitauget. Avstanden mellom avgjerdene i maktkorridorane og lidinga på bakken har aldri vore større. ​"America First" – dette idiotiske og egoistiske utsagnet (kjem nesten opp mot Gro sitt “Det er typisk norsk å vera god”). Retorikken er på linje med den under den kalde krigen. Den same, rå maktdynamikken vakar like under overflata. Rolla som brautande politimann har berre fått ei ny, fjernstyrt form. Døden kjem nesten lydlaust frå himmelen, men ofra på bakken er like ekte. ​Kven er det som sit att med demonane i hovudet i dag? I Bloomington såg eg kva sumpen gjorde med ein ung gut som overlevde. I dag slepp kanskje soldatane å vasse i blod, men kva gjer det med eit menneske å drepe via ein dataskjerm? Og endå viktigare: Kven høyrer skrika frå dei som står att under regnet av missil, medan makthavarane våre tørkar hendene og gjer seg klare til å trykkje på neste knapp? ​Trump seier jo at han har Gud på si side. Khamenei støttar seg til Muhammed. Eg trur dei begge har sove frykteleg tungt i timen. ​Når makthavarar gøymer seg bak fagre ord og religion for å forsvare det aller mest brutale i oss, kjenner eg at all tru forsvinn. Sanninga er vel at ein står att heilt utan tillit til noko av det dei serverer oss. Kven kan ein eigentleg stola på i dag? Ikkje på systemet, ikkje på dei kyniske leiarane og i alle fall ikkje på at makta vil oss vel. Tilliten er i grunnen blåst vekk, like lydlaust som ei drone over nattehimmelen. Kanskje det beste me kan håpa på nå, er det galgenhumoristiske om at verda står til påske.