Troll i ord: Når kaoset ikkje berre er teori

Dei seier at lynet ikkje slår ned to gonger på same stad, men dei har tydelegvis ikkje høyrt om David Pincus sin kaosteori eller takpappen på Seniorsenteret. I går bestemte fysikkens lover seg for å gje oss ein real ein midt i fleisen. Takpappen losna. Igjen. Og berre for å strø salt i såret: No på begge bygningane i Sameiget. Akkurat då eg, takstmannen og Tryg hadde fått samla trådane etter herjingane til ho Amy, fann vêrgudane ut at dei skulle ha ein etterfest.

Det vart ikkje akkurat nokon roleg kaffikopp på meg i går. Det vart ikkje kaffi i det heile. Det vart "mellombels sikring" av takpapp med tunge bjelkar og annan last på eit isete tak, midt i ein storm som ville ha blåst parykken av kven som helst. Der stod vi: Fire 80-åringar utan særleg med musklar igjen, uten parykk, men med ein god porsjon dødsforakt. "Hald roen," tenkte eg, medan eg såg bjelkar dingla fem etasjar over bakken i ein slags makaber luftakrobatikk medan vi skubba og drog for å få dei opp på taket. Vi sleit med handamakt for å halda huset på plass. Men du veit: Vi som bygde hus på 70-talet, vi ringjer ikkje etter verken polakkar eller kranbil før blodet flyt. Vi gjer det sjølv. Tanken på å leiga inn folk før vi har prøvd alt anna, sit djupt. Den hyggelege takstmannen var med oss per telefon, som ein slags mental heiagjeng frå den tørre og trygge verda. "Dokke må skriva timar for eigen innsats," sa han i røyret, sikkert litt imponert over kva seniorar i Kvinnherad kan få seg til å gjera. "Å?" svarte eg. Vi var vel berre glade for at vi ikkje vart ein del av skadeomfanget sjølve. Vi berga taket. Så langt. Og mirakuløst nok gjekk inga menneskeliv tapt – sjølv om hjartet mitt truleg var oppe i halsen og snudde eit par gonger der oppe. Natta som følgde vart av det korte slaget. Eg sov vel berre litt mellom krampetaka. Eg følte vinden prøvde å nappa dyna av meg gjennom veggane, men eg pinnhaldt. Eg vann den striden.

Er livet berre kaos? Ja, og takk og lov for det!

Eg har kasta meg over nokre tankar frå ein kar som heiter Dr. David Pincus. Han er ein professor og psykolog frå California som har brukt karrieren på å studere noko så rart som kaosteori i menneskeliv. Han er ein jordnær type som meiner at verda ikkje er bygd opp av firkanta boksar, men av levande system der alt heng saman. Kva er eigentleg denne sommarfugleffekten? Du har kanskje høyrt om sommarfuglen som flaksar med vengene i Brasil og lagar tornado i Texas. Det høyrdest kanskje sprøtt ut, men i kvardagen min gir det faktisk god mening. Sommarfugleffekten handlar om at dei minste småtinga kan få enorme konsekvensar. I eit system der alt heng saman, finst det ikkje noko som er «ubetydeleg». Tenk på kva eit lite smil til ein framand på gata kan gjera, eller korleis ein kort telefon kan endra heile veka for ein som sit åleine. Ein liten kveik frå deg har ringverknader du aldri får sjå slutten på. Det sunne rotet Pincus seier noko trøystefullt: Det er faktisk eit sunnheitsteikn når ikkje alt er på stell! Han har funne ut at friske system – enten det er hjarterytmen eller humøret mitt – ikkje skal vera heilt jamne. Viss alt er føreseieleg og flatt, er det eit teikn på at noko har gått i baklås. Det er som med vêret her på Vestlandet: Det skiftar heile tida, og det er nettopp det som gjer at naturen held seg frisk og grøn. Finn mønsteret i kvardagsstriden Pincus snakkar òg om «fraktalar» – mønster som gjentar seg. Han meiner at måten ein gjer dei små tinga på, seier alt om korleis ein taklar dei store utfordringane. Som styreleiar får ein gjerne røyndomsjekken rett i fanget: • Vasslekkasjen kvelden før nyttårsafta: Når telefonen ringjer og det lek vatn i ein kjellar akkurat når gjestene er komne. Der og då blir kaosteorien veldig praktisk. Går ein rett i kjellaren og svartmålar alt, eller vert styringa teken med det same tålmodet som når ei dør som har gått i baklås skal lirkast opp? • Når folk sit fast i heisen: Ingenting testar eit system som når heisen brått står mellom to etasjar. Det er ein situasjon prega av stress og uvisse. Ein kan ikkje trylle heisen i gang att med ein gong, men måten situasjonen vert handtert på, påverkar alt. Pincus ville sagt at måten ein kommuniserer og held roa på i ein slik låst situasjon, speglar evna til å navigere i livet elles. Det vesle mønsteret av tryggleik som vert synt fram, forplantar seg til dei som sit i heisen og gjer kaoset deira litt mindre skremmande. Slutt på å vera ein reservedel Eg er ikkje ei ferdig-reparert maskin som berre skal sitja her og vente på at garantien går ut. Eg er ein del av eit levande mangfald av naboar, vener og barnebarn. Dr. Pincus minner meg om at det er det «rotete» mangfaldet som gir dei beste vekstvilkåra – ikkje eit liv som er vaska og stroke og heilt utan motstand. For viss måten ein handterer ein uventa vasslekkasje eller ein heisstans på kan fortelje noko om eiga motstandskraft, kva slags kraft sit vi då ikkje inne med? Er det ikkje ei fantastisk tanke at ditt neste vesle «vengeslag» kan vera akkurat det som skapar ein storm av glede i livet til eit anna menneske? Tankevekjande på ein laurdagskveld

Kvifor berre gå når ein kan sjå

Veggpryd i svingane på Seniorsenteret

Tankar frå ei trapp når sola har snudd

Tunge støvlesolar mot hard betong. Det er lyden av ein kropp som er langt komen i livet, men som nektar å la seg diktere av tyngdekrafta. Første etasje. Her, rett over rekkene med postkassar, heng det første

sporet etter levde liv. Det er ein kantsydd bord i gult og blått, forma som skarpe tindar. Dette er gåver frå folk som har villa at minna deira skal få nytt lys. Eg stansar litt og lèt blikket kvile på mønsteret. Det er noko vakkert i korleis kunstnaren som bur i andre etasje har teke desse brukte tekstilane og gitt dei ein ny misjon; som ei lita krone over kvardagen vår. Beina mine er framleis kalde, men hovudet har byrja å sortere. Andre etasje. Her bur ho, arkitekten bak dette galleriet.

Utanfor døra hennar er tindane vorte doble – raudt mot kvitt og gult. Her fell tankane til ro. Eg tenker på eit brev eg skal skrive til ein gammal ven, eit slikt brev som krev varme og nøyaktigheit, akkurat som desse omarbeidde tekstilane. Orda skal vere like faste i kanten som handverket eg har framfor meg. Beina er varme no, og viljen tek over for melankolien. Tredje etasje. Midtvegs.

Mønsteret endrar karakter igjen, mørkare no, med korset som motiv i dei kvite felta. Her fell planane for veka på plass. Alt må berre setjast opp rett, så viser vegen seg sjølv. Eg kjenner svetten pipla under skjortekragen, og blikket søker døra til heisen. Ho står der, blank og freistande. Ein sølvfarga veg utan motstand. Stundom, når giddaløysa legg seg som ei våt ullkåpe over skuldrane, trykker eg på knappen. Eg lèt meg søkke ned i den mjuke ristinga og ser mitt eige slitne andlet i spegelen. Det er eit nederlag som smakar av luksus. Men ikkje i dag. Fjerde etasje. Her er det tungt. Eg må støtte meg til gelenderet.

På veggen heng fire åttekanta stjerner, omarbeidd frå stoff som folk har hatt kjært. Det er ein etasje for dei lange tankane, dei som handlar om at tida akselererer medan stega vert kortare. Men eg skubbar tungsinnet bak meg. Det er framleis eg som fører loggen. Eg ser på den vesle, einslege ruta som heng til høgre for dei andre – ein påminnar om at vi alle treng vår eigen plass i det store mønsteret. Femte etasje. 76 trinn.

Eg står framfor tre kantsydde roser. Dei er raude og kraftige, henta ut av ein samanheng og sett inn i min. Eg er oppe. Eg er heime. Pulsen hamrar i tinningane, men blikket er stødig. Eg skal bruke dette nye året på å vera styreleiar i mitt eige liv. Eg skal setje opp rekneskapen slik at summen av små sigrar – som kvar etasje eg legg bak meg til trass for motstanden – alltid går i pluss. Saklista er ferdigtenkt. Eg kan leite fram klubba.

Når minnet har halveringstid

Som cand.real. med fysikk hovudfag, er eg opplært til å tru på bevaringslover. Energi kan ikkje oppstå eller forsvinna, han går berre over i nye former. Tyngdekrafta tek ikkje ferie. Eit atomnummer er det same på tysdag som på fredag.

I mange år jobba eg i team på tvers av landegrenser med å bygge akseleratorar for tunge atomkjernar.
Då var kravet den absolutte presisjon. Visst dukka det opp uventa fenomen, og visst måtte vi forkaste gamle teoriar når naturen viste oss noko nytt. Men det var alltid logisk. Det var fysikk. Viss noko gjekk gale, var det oftast ein teknisk feil – ikkje fordi maskina hadde "gløymt" kva ho skulle gjera, eller fordi ho hadde hatt ei dårleg natt.

Det var ei ryddig verd. Så vart eg pensjonist.

No lever eg midt i ein gjeng der skruane kanskje sit litt lausare enn før. Eg omgås flotte folk, vi er antikvariske skattar heile gjengen. Vi løyser verdsproblem over kaffikoppen og er skjønt samde om det meste. Men eg har oppdaga at informasjon blant oss over ein viss alder har ei forunderleg evne til å oppføre seg som ustabile isotopar: Han kan ha ekstremt kort halveringstid.

Det er fascinerande å observera. Ein avtale inngått klokka tolv, kan vere totalt fordampa klokka fire. Ikkje av vond vilje, men fordi naturen er rigga slik. Orden har ein lei tendens til å gli over i kaos heilt av seg sjølv.

Før ville eg blitt frustrert. Eg ville leita etter feilkjelda i systemet. Men så hugsar eg dei tretti åra eg stod i klasserommet.

Å undervise ungdom var å stå midt i ein orkan av energi. Det heldt meg ung, men det tvinga meg også til å sjå verda utan filter. Du kan ikkje bløffe ein 18-åring. Prøvde eg meg på ein halvvegs logikk, vart eg avslørt nådelaust. Der var det orden i kaoset: X var ukjend, men vi fann han til slutt. Fasiten fanst. Det var ein oase av logikk, og eg elska å sjå lyset gå opp i auga deira når brikkene stundom fall på plass. Mange saug til seg kunnskap, hjernane deira var ferske harddiskar klare for lagring.

No ser eg at livet har ein annan progresjon. Det er ikkje alltid så lett å finna den X-en lenger. Kanskje er det fordi harddisken vår rett og slett er full.

Men kanskje er det ikkje "feil" at vi gløymer heller. Kanskje er det berre naturen som fortel oss at vi skal
slappe av litt med detaljane. Som forskar måtte eg av og til bytte briller for å forstå nye fenomen. No har eg teke på meg aldersbrillene.

Gjennom dei ser eg at presisjon ikkje lenger er det viktigaste. Når minnet sviktar, må hjartet ta over. Vi må møte kvarandre med ei rausare hypotese: Det er ikkje så farleg om vi hugsar feil, så lenge vi vil kvarandre vel.

Mange er blitt mindre firkanta. Livet har slipt oss til, gjort oss rundare i kanten. Kanskje bommar vi litt på årstala og detaljane no, men du verda så mykje betre vi er blitt på å tole at ting er litt skeive.

Vi gløymer kanskje kva vi sa i går, men vi hugsar varmen frå eit smil. Den kjensla sit i kroppen mykje lenger enn alle verdsproblema vi løyste over kaffikoppen. Og det er kanskje den viktigaste naturlova av dei alle.

Altan-revolusjonen

Nokre idear kjem snikande. Andre kjem piskande i 25 m/s, rett i fleisen.

Historia om min nye, glasserte altan starta ikkje som ein interiørdraum. Den starta i midten av august. Ein slik dag der Vestlandet bestemmer seg for å levere heile nedbørsstatistikken på éin ettermiddag.

Eg hugsar eg stod der, i opninga til altandøra, og kjende regnet. Ikkje som eit lett yr, men som ein våt knyttneve. Vinden tok tak i dråpane og kasta dei heilt inn i fleisen på meg. Inne i stova. Då var det nok.

Ein kan ikkje ha det slik. Skal ein ha altan på desse kantar av landet, må ein tydelegvis ha vegger. Og tak. Og helst eit eige økosystem.

Eg resonnerte meg fram til ein klinkande klår implikasjon: Skal denne uteplassen nokon gong brukast til anna enn tørk av søkkvåte hagemøblar, må det glas til.

Som sagt, så gjort. Etter at ein del tusenlappar hadde skifta eigar, er dagen her. Nå skjer det.

Og kva er vel betre enn å sjå på at andre jobbar? Eg har rigga meg til i godstolen. Ute på tunet står ein svær kranbil. Det er alvor. Det er fagfolk. Dei ser ut som dei har gjort dette før, og det er jo betryggande.

Han eine karen tek seg ein røyk. Og det er her eg ser mitt snitt.

Eg har vore lærar. Eg veit at gulrot fungerer uendeleg mykje betre enn pisk. Så eg hentar ein stol og eit oskebeger, og set det diskré ut på altanen (den delen dei ikkje jobbar på enno).

Driv eg og korrumperer? Tja. Eg likar å kalle det strategisk tilrettelegging for auka arbeidsinnsats.

 Ein litenbonus. Eit signal om at "her vert de sett pris på". Eg håpar jo at denne vesle gesten sikrar at akkurat min altan blir den tettaste og finaste dei har montert i heile år.

Sjølv sit eg altså her som kvalitetskontrollør. Eg evaluerer undervegs. Prøver å bruke den gode, gamle 1 til 6-skalaen.

Begge karane er forresten bergensarar. Store i kjeften, men raske i snuen. Det er høg temperatur på diskusjonane dei imellom, men arbeidet går unna. Dei er effektive, det skal dei ha.

Karakteren så langt er pil opp for god bruk av vater.

Dette blir bra. Snart kan stormen berre ule så mykje han vil. Då skal eg sitje her ute. Tørr. Med ein kaffikopp. Og glise.

Når livet krev lakksko

​Då var den dagen her. Ein sånn dag som er sett av til å ta farvel. Har vore i Haugesund i dag, i gravferda til svogeren min.

​Ein kjenner det med ein gong ein tek på seg den svarte dressen. Det er alvor. Brylkremen er på plass, slipset strammar akkurat passeleg, og joggesko er bytta ut med svarte, blanke lakksko. Tradisjonar skal haldast ved like på ein dag som denne.

​I kyrkja var stemninga fin, men fatta. Som det skal vere. Eg fekk plass heilt framme. Greitt nok det, ein ser presten, og ein høyrer orda. Presten gjer jobben sin.

​Så var det salmane. Eg song med, så godt eg kunne. Og veit du kvifor? Jo, sjølvsagt for salmen si skuld, men og for å få løyst opp stemmebanda. Dei har vore i dvale. Eg har ikkje brukt stemma mi skikkeleg på fleire dagar. Har berre tusla rundt og småprata litt med kaffitraktaren om morgonen, og han svarar jo ikkje akkurat med høg røyst. Så eg var hes som ein kråke. Då gjer det godt å synge litt.

​Etterpå bar det ut. Eg gjekk bak kista og fekk bere ein krans. Det er vel det minste ein kan gjere. Eit siste følgje.

​Det slår ein jo, der ein går og tråkkar i desse fordømte lakkskoa som slett ikkje er laga for å gå med. Det er krevjande. Men der går ein, og tankane kjem: Han døydde. Eg lever vidare. Så enkelt, og så ufatteleg stort.

​Og no? No sit eg her. Livet går jo vidare, bokstaveleg tala. Eg er på reisefot heim att. Buss og båt. Akkurat no har eg ein ufrivillig pause på Leirvik. Klokka er 21.30. Ein time og tjue minutt venting.

​Kva gjer ein kar då? Jau, ein finn seg ein krok på Bakeriet Frugård og bestiller seg ei øl.

​Så no sit eg her med ein halvliter. Det er meir enn berre å slå i hel ventetida. Det blir eit slags stille, lite gravøl for meg sjølv. Medan eg ventar på båten, går tankane attende til svogeren min. Til det vi hadde i lag, alt det vi snakka om, og alt som no ikkje blir. Ein roleg skål, heilt aleine.

​Blogginnlegget er ferdig, og ølet er snart tomt. Eg har på sett og vis gravlagd ventetida òg.

​No ventar snøggbåten. Det skal bli godt å kome seg heim.